5 manieren waarop paus Leo XIV inspireert (en één reden tot bezorgdheid) - Lieve Wouters [standpunt]

8 mei 2025. Op het Sint-Pietersplein wacht ik in een menigte vol spanning mee tot het Habemus papam weerklinkt – Robertum Cardinalem Prevostum, die als pausnaam kiest: Leo XIV. Eén jaar later kunnen we zeggen dat deze paus met zijn geïnspireerd leiderschap de hoge verwachtingen weet in te lossen. Er is maar één dingetje waar ik me wat zorgen over maak. 

#1 Goede communicator

16 mei ging een nieuwe meme viraal: paus Leo XIV deed de 67 (spreek uit ‘six seven’), het gebaar waarbij je de handen op een neer beweegt alsof je iets afweegt, een hype onder kinderen. Het waren vormelingen van het bisdom Genova die het hem leerden tijdens een ontmoeting in het Vaticaan (en vooral hun begeleider, Tiktok-fenomeen Don Roberto Fiscer). Een week later groette de paus vanuit de pausmobiel spontaan een menigte in Acerra met de 67, tot algemene hilariteit. Het is maar een van de vele voorbeelden die aantonen wat voor goede communicator deze paus is, in het kleine en in het grote.

Net als paus Franciscus toont zijn opvolger zich een ‘mensenmens’. Vanuit een oprechte aandacht voor de concrete ander kiest hij voor verstaanbare taal, niet verheven over de hoofden heen. Niet in het minst tegenover journalisten uit hij zich steeds zeer to the point. Denk aan de spontane gesprekken die hij een tijdlang met de pers voerde aan de uitgang van Castel Gandolfo na zijn wekelijkse rustdag. Ook moeilijke of delicate zaken krijgt hij vlot en genuanceerd verwoord. Hij is de eerste paus die de term lgbti+ gebruikt.

Op zijn reis door Afrika schrok hij er ook niet voor terug om bepaalde uitdagingen bij naam te noemen, zoals corruptie, de gevolgen van het kolonialisme of geloof in magie. Maar hij slaagt erin om dat zo te formuleren dat mensen zich bemoedigd weten in plaats van veroordeeld. Onder meer in de encycliek Magnifica humanitas toonde hij dat hij ook in geschreven teksten met een leerstellig karakter een toegankelijke en concrete stijl kan aanhouden.

#2 Kwetsbaar leiderschap

Naast zijn communicatiestijl vind ik als tweede ook het leiderschap van paus Leo XIV erg inspirerend. De Amerikaanse sociologe Brené Brown zou het ‘kwetsbaar leiderschap’ noemen. Dat gaat niet zozeer over het tonen van emoties, maar over een stijl van leidinggeven die niet naar zichzelf verwijst maar steeds uitgaat van de noden van de gemeenschap. Uiteraard is de gekruisigde en verrezen Christus daarbij het grote voorbeeld van de paus.

Het moment bij uitstek waarop hij zich een kwetsbaar en groot moreel leider toonde, op eenzame hoogte in de wereld vandaag, was zijn repliek op de brutale uitval van president Trump kort na Pasen. Die had paus Leo onder meer ‘zwak’ genoemd. Maar hieraan zie je hoezeer ze verschillen in wat ze verstaan onder ware sterkte. Voor de één betekent dat: de macht om de ander te vernietigen. Voor de ander is het de macht om zichzelf te geven. De paus liet zich niet verleiden tot spierballengerol, maar deed er evenmin het zwijgen toe en antwoordde kort en krachtig: ‘Ik ben niet bang van de regering-Trump, noch om luid en duidelijk de boodschap van het evangelie te verkondigen, want dat is de opdracht van de Kerk.’ En hij vervolgde nog: ‘Ik zal me krachtig blijven uitspreken tegen oorlog, want er zijn betere wegen.’

Kwetsbaar leiderschap draait niet om fragiliteit, maar om menselijkheid. Want precies in onze menselijkheid zijn we beeld van God, zo legt Leo uit in zijn encycliek over artificiële intelligentie. 

#3 Broederlijkheid

Een derde vlak waarop paus Leo als kerkleider inspireert, is zijn broederlijke opstelling. Hij neemt zijn rol als bruggenbouwer – pontifex maximus – op een natuurlijke manier waar. Op een jaar tijd herstelde hij de banden met de Amerikaanse bisschoppen, die al even gepolariseerd waren als de bevolking in het verstoorde politieke klimaat van de VS. Ook met parochiepriesters, die wereldwijd het minst dol waren op het synodaal proces en zich door paus Franciscus soms onheus behandeld voelden, haalde hij de banden aan. Als vanouds koos hij Romeinse clerus uit om hun als bisschop de voeten te wassen op Witte Donderdag. Het gebaar zelf is overigens een knap staaltje van leading by example, als eerste gegeven door Jezus aan zijn leerlingen met de opdracht: ‘Zoals ik u de voeten heb gewassen, zo moet gij elkaar ook dienen.’

Broederlijkheid is een ongemeen belangrijk aspect van synodaliteit, het samen op weg gaan van de Kerk. Een synodale Kerk is immers een relationele Kerk, die allereerst onder leidinggevenden en leden broederlijkheid oefent en uitstraalt, en meteen ook naar buiten toe. Het één kan niet zonder het ander. ‘Daaraan zullen de mensen zien dat jullie mijn leerlingen zijn: dat jullie elkaar liefhebben.’ Als paus Leo een baby in zijn armen neemt en vertederd aankijkt alsof hij niet van plan is het kind gauw weer aan zijn ouders te geven, zie ik een vaderlijke figuur, iemand die gezonde en hechte relaties kan aangaan.

#4 Spiritualiteit

Ten vierde vind ik de frisheid van zijn spiritualiteit bijzonder inspirerend. Als augustijn is het misschien niet verwonderlijk dat hij Sint-Augustinus zo vaak citeert – hij is de meest geciteerde heilige in zijn teksten en toespraken tijdens één jaar pontificaat. Toch valt het op hoe goed hij diens gedachtegoed weet over te brengen: de heilige uit de 4de-5de eeuw blijkt een denker met grote relevantie voor de 21ste eeuw. Zo haalt de paus zijn geestelijke vader niet minder dan vier keer aan in zijn encycliek over artificiële intelligentie. Bij hem haalt hij het centrale beeld van de twee steden: ‘Twee soorten liefde hebben twee steden opgebouwd: de aardse stad, de liefde voor zichzelf, zelfs ten koste van God; de hemelse stad, de liefde voor God, zelfs ten koste van zichzelf.’ Een wereld waarin de menselijkheid vervaagt en robotiseert, wordt zo’n aardse stad, een nieuw Babel, luidt het in Magnifica humanitas.

Lees ook

Gelezen en samengevat: ontdek de encycliek ‘Magnifica Humanitas’ (Prachtige Mensheid)

Lees het volledige artikel

In Algerije citeerde de paus dan weer Augustinus’ dorst naar kennis tijdens een moskeebezoek. Hij hield er een pleidooi voor een gedeelde zoektocht naar waarheid en schoonheid. Geëmotioneerd plantte hij een boompje op de historische site in Annaba waar Augustinus ooit bisschop was. De heilige was een late bekeerling. Het eerste deel van zijn leven was hij op zoek naar rijkdom, vertier en wereldse kennis. Daarvan raakte hij niet verzadigd. ‘Mijn hart bleef rusteloos tot het rust vond bij U.’ Die ervaring maakt hem een heel herkenbare figuur voor de onrustige tijden die wij vandaag beleven. Augustinus maakte vervolgens een radicale keuze van individualisme naar gemeenschappelijk leven. Communio of eendracht zijn belangrijke begrippen in zijn en Leo’s spiritualiteit, net als dienstbaarheid, solidariteit en menselijkheid.

#5 Innerlijke vrijheid

Maar alles begint en eindigt met de grote innerlijke vrijheid die elke christen geschonken wordt door het geloof zelf. Toen paus Leo XIV aantrad, had hij bijzonder grote schoenen te vullen. Paus Franciscus had onze beleving van het pausschap totaal veranderd. Hij had het boetekleed aangetrokken, het kleed van de poverello, en hield niet op te wijzen naar de wonden en verwonden van deze wereld. Daarmee had hij een gevoelige snaar geraakt en ook buiten de Kerk het oor en hart van velen gekregen.

Robert Prevost moet dat gewicht op zijn schouders gevoeld hebben, toen hij zich in de Tranenkamer naast de Sixtijnse Kapel klaarmaakte om zijn nieuwe rol op te nemen. Toch koos hij daar en dan voor de rode schoudermantel, waarmee hij meteen aan het grote publiek toonde dat hij geen Franciscus II was.

De media analyseerden zijn eerste drie maanden, zijn eerste honderd dagen en eerste zes maanden telkens met dezelfde commentaar: in vergelijking met Franciscus kwam hij toch maar weinig uit de verf. Bij Otheo onthielden we ons van dergelijke analyses en schreven dat zijn volgende zes maanden belangrijker zouden worden. Terecht, zo blijkt, en logisch ook. Paus Leo XIV liet zich niets opdringen maar nam de tijd om te groeien in zijn rol, trouw aan zichzelf en vooral aan Jezus Christus. Want daar gaat het om, welke vestimentaire keuze je ook maakt of waar je ook kiest om te gaan wonen – in het geval van paus Leo terug in het pauselijk appartement.

Een ander voorbeeld van die innerlijke vrijheid toont zich in de keuze om zichzelf wekelijks een rustdag te gunnen even buiten Rome, in het paradijselijke Castel Gandolfo. Paus Franciscus had er nooit willen verblijven en stelde het paleis open als museum. Paus Leo XIV zal het in de zomermaanden wel degelijk terug betrekken. Het wordt volop in orde gemaakt.

Wist je trouwens dat paus Leo XIV er een restaurant liet openen? Italiaans menu met wereldinvloeden – je kunt er de lievelingsgerechten van de paus uit Chicago (hot dog) en Peru (ceviche) eten – zero waste en met lokale producten. Enkele dagen na zijn verkiezing trok de paus overigens een nieuwe kokkin aan om het keukenteam bij te staan, Verónica Sánchez Molina, een Peruaanse die in Italië woont.

Zo lang mogelijk fit

En dat brengt me ten slotte bij één puntje van bezorgdheid. Een jaar geleden trad een superfitte 69-jarige aan. Als kardinaal ging Robert Prevost nog wekelijks naar de fitness. Sport is volgens hem een leerschool voor het leven. Hij geniet van de adrenaline van een goede sportieve inspanning en het verleggen van zijn fysieke grenzen. Misschien heeft hij, nu die encycliek geschreven is, terug wat meer tijd om te sporten. Jonger gaat de paus er niet op worden, dus we kunnen alleen maar hopen dat hij zo lang mogelijk fit blijft.