Migranten zijn geen kabeljauw ~ bisschop Jean Kockerols

Het Centrum voor Illegalen in Brugge is een van de zes gesloten centra voor mensen zonder wettig verblijf. Er zijn ongeveer 550 plaatsen voor detentie van migranten in België. Een aantal dat de overheid wil optrekken tot 1500. Ongeveer 6000 migranten worden jaarlijks opgesloten voor een gemiddelde duur van 30 dagen. 80% wordt gedwongen teruggestuurd. In veel gevallen naar het land waar ze de Europese Unie zijn binnengekomen: Italië, Griekenland, Hongarije, Duitsland… 

De bisschoppen bezochten het centrum en spraken er met migranten, staf en bezoekers. Ze werden vergezeld door de Jesuit Refugee Service (JRS) Belgium die opgesloten migranten begeleidt en opkomt voor hun mensenrechten. 

Aanleiding is de Werelddag van de Migrant en de Vluchteling van de katholieke kerk op zondag 29-9-’19. Elke laatste zondag van september vraagt de kerk aandacht voor migranten en vluchtelingen. 

Wat hebt u gezien in het Centrum voor Illegalen in Brugge?

Bisschop Jean Kockerols, vicariaat Brussel • We hebben mensen ontmoet. Elk met hun eigen geschiedenis. Mensen die het als quasi-gedetineerden moeilijk hebben. Maar ook mensen die zich met veel respect voor hen inzetten: bezoekers en overheidspersoneel. 

Bisschop Lode Aerts, bisdom Brugge • We hadden veel tijd om te luisteren. Iedereen heeft zijn eigen geschiedenis. 

Het ontkracht het goedkope spreken over ‘de vreemdelingen’. Het contact overwint de schrik en de clichés. Het zijn mensen, zoals wij. Lode Aerts

Jean Kockerols • Ik las eens de uitspraak ‘vluchtelingen en migranten zijn geen kabeljauw’. In Europa werkt men met cijfers en quota. Soms is dat nodig, maar het gaat niet alleen over cijfers, principes en wetten. Het zijn mensen. Het is voor mij als bisschop van groot belang om dit bezoek te mogen beleven. 

Lode Aerts • Ik ben blij dat er zoiets is als de Werelddag van de Migrant en de Vluchteling. Ik denk dat vluchtelingen ons iets te leren hebben. Ze houden me een spiegel voor, met mijn angsten, hoop, ontgoocheling…

Is zo’n gesloten centrum feitelijk een gevangenis?

Baudouin Van Overstraeten, directeur JRS Belgium • Het verschil met een gevangenis is dat er een groepsregime heerst, in plaats van een celregime. Maar het blijft een plaats van opsluiting. 

Jean Kockerols • Ze slapen met 20 in dezelfde kamer. Ze vallen onder het administratief recht, niet onder het strafrecht. Dat maakt het in de praktijk moeilijker om hun rechten te laten gelden. 

Het heeft me sterk getroffen dat het regime voor mensen zonder papieren op veel punten strenger is dan voor gedetineerden in gevangenissen. Jean Kockerols 

Griet Demeestere, medewerker JRS Belgium • De bedden staan 30 cm van elkaar. Ze weten niet hoelang hun opsluiting zal duren. Dat is verschrikkelijk voor hen. Ze hebben geen recht op vorming of om te werken, zoals in de meeste gevangenissen. 

Veel mensen zeggen dat het centrum slechter is dan een gevangenis. Elk gesprek begint met: ‘We hebben toch niets misdaan.’ Griet Demeestere

Baudouin Van Overstraeten • Er is ook geen systematische controle door een onafhankelijke rechter. Ze verschijnen niet voor een onderzoeksrechter. Ergens beslist een ambtenaar op grond van onbekende criteria. Voor de getroffen mensen lijkt het op willekeur. Dat maakt het moeilijk om te verwerken. 

Griet Demeestere • Een man uit Afghanistan werd bijvoorbeeld aangehouden samen met 14 anderen. Twee werden naar detentie gebracht, de anderen zijn vrijgelaten. Voor die twee mensen is dat onbegrijpelijk. Misschien waren er niet genoeg plaatsen in detentie. Misschien konden die twee gemakkelijk en snel teruggestuurd worden naar het land waar ze de Europese Unie binnenkwamen. We weten het niet. 

Waarom is het van belang dat we migranten in de gesloten centra bezoeken?

Baudouin Van Overstraeten • Er is de menselijke begeleiding, de nood om mensen bij te staan en samen op pad te gaan. Daarnaast benutten we onze bezoeken om te checken of de mensenrechten gerespecteerd worden. Op basis van die ervaringen doen we beleidswerk om de toestand van migranten in detentie te verbeteren. Anders zou het voor hen en voor ons uitzichtloos zijn. 

Voor 80% van de opgesloten migranten is er geen hoop op verblijf in ons land. Die worden gedwongen teruggestuurd. Vaak naar het land waar ze de Europese Unie zijn binnengekomen: Italië, Griekenland, Hongarije, Duitsland… Daar hebben we het heel moeilijk mee. 

Dat is geen echt terugkeerbeleid. Het is pingpong spelen met mensenlevens. Baudouin Van Overstraeten

Griet Demeestere • Soms zie ik die mensen na enkele maanden al terug. Het zal wel goed zijn voor de kabeljauwquota. 

Nog een reden om hen te bezoeken, is om te tonen dat wij vanuit de maatschappij aan hen denken. Wij zijn een signaal van buiten naar binnen. Tegelijkertijd brengen wij naar buiten wat er binnen gebeurt. Bijna niemand weet dat die gesloten centra bestaan. Of de mensen denken: ‘Het zijn illegalen, dus daar zal wel iets fout mee zijn.’ 

Lode Aerts • Op die manier is zo’n bezoek heel zinvol. Ook al heeft het geen tastbaar resultaat. Het doorbreekt het isolement. 

Wat kan de kerk voor opgesloten migranten doen?

Lode Aerts • Er zijn, is al veel. De kerk kan ook veel krijgen van hen. We zitten maar al te snel gevangen in een cultureel patroon dat ons van die mensen verwijdert. 

Zij zitten opgesloten, maar wij eigenlijk ook. Lode Aerts

Het contact opzoeken zoals JRS doet, heeft iets verlossends. Het is goed om verlost te worden van groeiende onverschilligheid, berusting en angst. Het heeft geen zin om ons op te sluiten en ons vast te klampen aan vroeger. 

Jean Kockerols • Dat de paus zoveel nadruk legt op migratie en vluchtelingen is geniaal. Het is geen vraagstuk naast andere. 

Migratie is het principiële vraagstuk voor de toekomst van onze beschaving. Jean Kockerols

Wat JRS doet, heeft een profetische waarde. Ik bedoel daarmee: het is niet dé oplossing, maar het is een teken dat er een oplossing kan bestaan. Met weinig middelen geven ze een teken van groot belang voor de samenleving. We moeten dat als kerk kenbaar maken. 

Baudouin Van Overstraeten • Wat de kerk ook kan doen, is tonen dat zij niet instemt met het criminaliserende verhaal over migranten. Het hoort dat verhaal en denkt: ‘Ze zitten achter de tralies, dus ze zullen wel iets misdaan hebben.’ Er is een ander verhaal over die werkelijkheid mogelijk. 

Wat is het standpunt van JRS over detentie van migranten?

Baudouin Van Overstraeten • Wij zijn tegen administratieve detentie omdat het niet  humaan is, omdat het zeer duur is en omdat het een weinig doeltreffende en zeker geen duurzame oplossing is. 

Wij zijn niet tegen een terugkeerbeleid per se. Wij zeggen wel dat een terugkeerbeleid voeren onzinnig is als je geen rekening houdt met de toestand van mensen, zonder toekomstproject, zonder vooruitzichten in een ander land en zonder rouwproces. Het is kostelijk en geeft geen resultaten. Wij hebben tientallen voorstellen voor een echt migratiebeleid. Eigenlijk hebben we dat niet meer gehad sinds 1974. 

Wat kunnen mensen doen die zich aangesproken voelen?

Baudouin Van Overstraeten • Vrijwilligers voor bezoeken heeft JRS voorlopig genoeg. We zijn blij als mensen naar onze bijeenkomsten komen of onze activiteiten mee bekendmaken en steunen. Daarnaast zoeken we mensen die getuigenissen kunnen geven in scholen of die kunnen helpen met communicatie en fondsenwerving. Ook artsen, psychiaters en mensen die een medisch netwerk kunnen organiseren, zijn erg welkom. Zij mogen zeker contact opnemen met JRS.

Meer weten

• Jesuit Refugee Service (JRS) Belgium
• Lees getuigenissen van bezoekers van de gesloten centra
• Actuele cijfers rond migratie in België