Diaconie als tafeldienst
Op de Nederlandse Landelijke Diaconale Dag sprak Erica Meijers, universitair docent Diaconaat aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in Groningen in 2020 over “Diaconaat als tafeldienst”. Dit geeft diep aan waar het in diaconie over gaat.
Diaconie (in de protestantse kerk wordt het woord diaconaat gebruikt) gaat vooreerst over het voorkómen, opheffen of verminderen van lijden. Dit verbindt ze met barmhartigheid. Een voorbeeld is een ‘pannetje soep’ schenken. Ten tweede gaat het ook over het mee uithouden van lijden en sociaal- maatschappelijke nood van individuen en van groepen. Dit gebeurt in ‘presentie’ en in solidariteit. Ten derde gaat het om het scheppen van rechtvaardige verhoudingen in kerk en samenleving. Dit is de profetische houding van gerechtigheid.
De drie aspecten zijn ieder op zich waardevol en onmisbaar. Ze mogen niet tegenover elkaar komen te staan, maar ze vragen om een vruchtbare wisselwerking. Die wisselwerking verbeeldt Erica Meijers vanuit een diep besef van de betekenis van de tafeldienst.
Kerk als tafelgemeenschap
Voedsel en maaltijden spelen ook in de Bijbel een belangrijke rol. Ook Jezus eet vaak en veel. Vooral in het Lukasevangelie is Jezus op weg naar een maaltijd, komt hij er vandaan of ligt hij net aan. Veel van die verhalen verwijzen naar het Koninkrijk van God en hoe het er daar aan toegaat. Bij de verrijzenisverhalen herkennen de Emmaüsgangers herkennen de Heer bij het breken van brood. Volgelingen van Jezus ontmoetten elkaar tijdens de maaltijd. Ze vertelden er de de verhalen over wie hij was en wat hij leerde. Aan tafel werden de onderlinge relaties vormgegeven en de onenigheid uitgevochten. Het boek Handelingen kan daarvan getuigen (zie bv. Handelingen 11). Zoals Jezus zelf aan tafel duidelijk maakte waar zijn missie om ging, zo herdenken de “mensen van de weg” aan tafel het leven en sterven van Christus.
Samen eten is geborgenheid en vertrouwen. Honger is uitsluiting en angst. Dit alles sluit nauw aan bij het woord ‘diaconia’, een woord dat we kennen als dienen en dat zo vaak aan tafel plaatsvond dat ‘aan tafel bedienen’ een adequate vertaling is. Erica Meijers vindt het een gemis dat die relatie tot de tafel in de loop van de geschiedenis verloren is gegaan, want de tafel verbindt diaconaat met het hart van de kerk. Misschien zou een woord als serveerster wel beter zijn vandaag, omdat daarin het Latijnse woord voor dienen – servare - er nog in herkenbaar is.
Het breken van het brood
In de protestantse kerk kent men ‘diakenen’: vrouwen en mannen, die gekozen zijn als leden van de kerkenraad, met een belangrijke taak aan de tafel van de Heer. Toch lijken avondmaal en het lenigen van de nood in de samenleving en in de gemeenschap twee losse taken te zijn. Maar precies in het breken zijn ze diep met elkaar verbonden. Het brood dat we breken, verbindt ons met Christus en door hem met wie lijden in deze wereld. Christus is present waar mensen breken en gebroken worden. Hem gedenken geven we elke dag vorm en betekenis in het diaconaat. Bovendien, voegt Erica Meijers toe, is het breken van het brood een profetische daad van verzet tegen het feit dat het lijden nog altijd doorgaat. Door dit lijden te zien en zichtbaar te maken, door ruimte te maken voor de pijn, komt het verlangen vrij naar een andere werkelijkheid, naar het feestmaal dat naar Gods Koninkrijk verwijst. Daar heerst geen schaarste, maar overvloed. Daar worden we gevoed, ontvangen we vertrouwen, troost, geborgenheid én moed om het verwachten vol te houden en vorm te geven in het leven van alledag.
Aan de tafel van de Heer kijken we elkaar aan en worden de relaties tussen ons veranderd, al is het soms maar voor even. Aan de tafel van Christus staat niemand boven een ander. Hier kunnen relaties die moeilijk of helemaal vastgelopen zijn even in een ander licht worden te plaatsen. Daardoor ontstaat zicht op de mogelijkheid van verandering. Zo leert het avondmaal om te hopen en om te geloven dat lijden, kwaad en dood niet het laatste woord hebben. Uit die hoop leeft ook het diaconaat.
Breken en delen met mensen in nood
Diaconaat is dan geen aparte afdeling van de kerk, maar een perspectief op de wereld en een praktijk in de wereld vanuit de Tafel van de Heer. Van de cirkel die zo ontstaat zijn diakenen, diaconale vrijwilligers en professionals de motor. Ze delen immers met mensen in nood. Hun perspectief - ervaringen en verhalen – brengen zij weer terug de kerk in, aan de tafel. De diaken is geen toeschouwer of weldoener, maar een ‘serveerster’ én gast aan de tafel van de Eeuwige. Die cirkel zal blijven doorgaan, tot de dag van het Koninkrijk aanbreekt.
Hoe kunnen we naar het diaconale werk kijken vanuit het perspectief van de tafel? Erica Meijers reikt alvast twee groepen vragen aan om mee in gesprek te gaan:
1) Met wie eten we?
Wie is welkom aan tafel en wie niet? Wie beslist dat? Hebben alle mensen rond de tafel zeggenschap over hoe het er aan tafel aan toe gaat? Wie zijn de mensen met wie we eten/ of werken? Welke verhalen brengen zij mee aan de tafel? Krijgen zij de aandacht die ze verdienen? Is er ruimte voor ieders ervaringen?
2) Wat eten we?
Ons ‘dagelijks brood’ kan mensen ook diepgaand verdelen. Kreeg de boer een eerlijke prijs? Werd het voedsel op een duurzame manier geproduceerd? Onder welke omstandigheden werd het eten ingekocht en klaar gemaakt?
RIta Boeren