Kerk na corona: uitdagingen voor diaconie en solidariteit
Hoe hebben 'diaconie en solidariteit’ de corana-periode doorstaan? In de eerste lockdown-periode gebeurden veel bevragingen gebeurd. Dat was minder, tijdens de tweede en veel langere periode. Wel was er het onderzoek in Nederland door Erica Meijers en Thijs Tromp (Protestantste Theologische Universiteit) tijdens de tweede golf. Wat zij beschrijven komt ook aan bod in signalen die werden opgevangen bij verantwoordelijken diaconie en solidariteit in de pastorale eenheden, zo brengt Rita Boeren, stafmedewerker Attent naar voor.
Geraakt in de kern
Wat is precies diaconie? Het is inzet van solidariteit met mensen en groepen met een (groot) risico op sociale uitsluiting. De kern is ontmoeten, luisteren en samen werken, vanuit het fundamentele principe van de menselijke waardigheid. Precies omdat ontmoeting zo centraal is, troffen de coronamaatregelen diaconie en solidariteit recht in het hart.
De maatregelen waren voor iedereen hard, maar voor een aantal groepen was het extra hard: mensen zonder wettig verblijf, thuis- en daklozen, mensen met tijdelijk of deeltijds contract,…
De eerste lockdown leidde tot ontwikkelen van creatieve oplossingen, die bij de tweede golf “weer ui de kast werden opgediept”. “We kennen het nu”, klonk het en men herbegon aan: het onderhouden van digitaal en telefonisch contact, het inrichten van ruimtes om voldoende afstand te houden, en met ontsmetten, ontsmetten, ontsmetten… Maar in de plaats van angst, kwam er nu gelatenheid, moedeloosheid en vermoeidheid bij medewerkers, vrijwilligers en ook bij de mensen die binnenlopen bij deze organisaties. Onderzoek in Nederland stelde ook groeiende materiële nood, toename van eenzaamheid vast en het uit de boot vallen van mensen uit de digitale boot vallen. Daar zijn ook bij ons duidelijke signalen over. Werkingen stelden vast dat mensen niet meer opdaagden en op geen enkel telefoontje of digitale uitnodiging ingingen. Wat is er met hen gebeurd? Waar zijn ze gebleven?
Tromp en Meijers onderzochten ook de samenwerking tussen ‘diaconaat’ en kerkbesturen. Die samenwerking verbeterde op sommige plekken. Men ging bijvoorbeeld samen acties opnemen zoals het rondbrengen van maaltijden. Elders werden frustraties opgetekend omdat de kerk primair gericht bleef op vragen als: hoe kunnen de kerkdiensten doorgaan, hoe houden we in de gemeente onderling contact? De gerichtheid op de bredere solidariteit waartoe diaconaat oproept en zelf ook werk van maakt bleef daar erg beperkt. Ook bij ons is in een aantal pastorale eenheden de aandacht voor diaconie en solidariteit en de concrete ondersteuning gegroeid. Op andere plaatsen werd het evenwel heel stil.
Wat zal er anders zijn? Wat vraagt de toekomst aan creativiteit?
Corona heeft de kwetsbaarheid van groepen vergroot en tegelijk ook duidelijker zichtbaar gemaakt. Tegelijk zijn werkingen minder sterk geworden, kwamen ze gehalveerd uit de lockdown of werden ze stopgezet. De kwetsbaarheid is gebleven en wordt wellicht opnieuw minder gezien. Hetzelfde geldt die andere grote crisissen in de wereld. Ze verdwenen op de achtergrond van het nieuws, maar ze hebben zich doorgezet: crisissen van het klimaat, van de afname de van de biodiversiteit en de steeds verder gaande uitputting en vernieling van de aarde,… Ook al puilt nu het nieuws uit van een nieuw groot consumentenvertrouwen en het supersnel herpakken van economie, toch blijven die nefaste kanten van de economie bestaan.
En er zijn ook vragen zonder antwoord: Wanneer komt de klap? Wie gaat opdraaien voor de miljardensteun tijdens de coronamaanden?
Inspirerend zijn de zeven uitdagingen voor de parochie van de toekomst beschreven door Matthias Sellman. Zijn analyse van de samenleving gaat over de toename van de individualisering, met een impact op de kerk, op macroniveau (de kerk als organisatie, met kenmerken als hiërarchisch, dogmatisch, gesacraliseerd) en op microniveau (de kerk als lokale gemeenschap). Vooral de lokale gemeenschap is door de individualisering verbrokkeld.
Wat zijn dan mogelijkheden om de ‘vrije, eigen keuzes makende, ego-tactische en syncretisch knutselende individuen’ te herbergen in een lokale gemeenschap? Sellmanm wijst op het bestaan van het mesoniveau. Dit omvat alle sociale verbanden die mensen samen aangaan. Ze zijn evenwel in vele onderzoeken een blinde vlek. Maar er is niet alleen individualisering, er is ook een sterke toename in groepsvorming. Er is zelfs een veelheid van sociale vormen over alle mogelijke thema’s ontstaan, ook op het religieuze vlak. Sellmann ziet in Duitsland - waar de organisatie van diaconie nog een ander verhaal is dan bij ons – ook een sterke toename van het pastoraal werk dat in het verleden ‘categoriale pastoraal’ werd genoemd.
Sellmann wijst er op dat in het verleden het mesoniveau zowel door het macro- als door het microniveau te weinig werd gewaardeerd. Preciezer nog: het werd gewaardeerd als ‘werk aan de rand’ waarvan werd verwacht dat het een ‘opstap’ zou zijn naar de (schaal vergrootte) parochie. Hij pleit ervoor om deze sociale vormen te zien als volwaardige plaatsen (topoi) waar kerk gebeurt, en om de schaalvergrootte parochie te modelleren naar thematische netwerken.
Dat kan ook een creatieve kans zijn voor diaconie en solidariteit. Een thematisch gemodelleerde parochie gaat immers allianties aan, zet campagnes op om gemeenschappelijke doelstellingen te realiseren. Die creativiteit hebben we nodig hebben voor diaconie en solidariteit. Het vraagt om open, eerlijk en nieuwsgierig naar andere sociale vormen te gaan, naar groepen die ook gericht zijn op menselijke waardigheid. Daarmee kunnen we ons vrijmoedig verbinden. Om er één citaat uit de encycliek “De vreugde van het evangelie” uit 2013 aan te koppelen: “Een authentiek geloof - dat nooit gemakzuchtig en individualistisch is - houdt altijd een diep verlangen in om de wereld te veranderen. Alle christenen zijn geroepen zich te bekommeren om de opbouw van een betere wereld.” (EG 183)
Project Handelingen
Kan het pastorale project Handelingen van de Apostelen ons helpen bij het zoeken naar antwoorden? Een voorbeeld is het beschikbare materiaal over het woord ‘diakonia’, één van de 12 Griekse woorden die dieper werden bestudeerd.
In hoofdstuk 2, verzen 42 tot 47 beschrijft Lucas het gelovige leven als volgt. “Zij legden zich ernstig toe op de leer van de apostelen, bleven trouw aan het gemeenschappelijk leven en ijverig in het breken van het brood en in het gebed. Ontzag beving eenieder, want door de apostelen werden vele wonderbare tekenen verricht. Allen die het geloof hadden aangenomen, waren eensgezind en bezaten alles gemeenschappelijk: ze waren gewoon hun bezittingen en goederen te verkopen en die onder allen te verdelen naar ieders behoefte. Dagelijks bezochten ze trouw en eensgezind de tempel, braken het brood in een of ander huis, genoten samen hun voedsel in blijdschap en eenvoud van het hart, loofden God en stonden bij het hele volk in de gunst.”
Rita Boeren haalt het ‘gemeenschappelijk bezit’ naar voor. Toen al een hoog ideaal, maar het is onmiskenbaar dat voor Lucas de gemeenschap (de koinonia) ook een gemeenschap is van goederen (koina). Lucas houdt die dimensies samen. Ook in de traditie van de kerk heeft de sociale en maatschappelijke dimensie van christen zijn weg gevonden, tot in de sociale leer, die voortdurend verder denkt over de vraag: “Hoe bouwen we een samenleving uit waarin iedereen tot zijn recht komt?” In Fratelli tutti – Allen broeders en zusters - stelt paus Franciscus een uitdagend beeld voor, aan de hele wereld na corona: “Wij zijn één mensenfamilie in één gemeenschappelijk huis en we hebben allen dezelfde waardigheid. Dit nodigt on meer dan ooit uit om ons met de smaak van het evangelie concreet in te spannen voor een betere wereld.”
Dat leidt tot volgende stellingen om aan te werken:
- Kerk na corona versterkt dringend de inzet voor de meest kwetsbare groepen, waartoe ook de zorg voor ons gemeenschappelijk huis hoort.
- Kerk na corona gaat, vanuit de menselijke waardigheid, vrijmoedig partnerschappen aan.
Literatuur:
* Matthias Sellmann. Parochie van de toekomst. 7 uitdagingen. Halewijn, 2021. 69 blz.
* Thijs Tromp en Erica Meijers. Diaconaal werk tijdens de tweede Coronagolf. Artikel van 21 juni 2021. Online: https://netwerkdak.nl/nieuws/diaconaal-werk-tijdens-de-tweede-coronagolf/ (Opnieuw geraadpleegd op 08/07/2026)