Bestaat de erfzonde (nog)?
Toegegeven, ‘erfzonde’ is niet bepaald een Twitter/X-woord. Het is niet het eerste waar je over begint bij een gesprek tussen pot en pint. Maar Kerkplein, het meest ernstige van alle bisdombladen, gaat geen vraag uit de weg.
Waarover ging het ook weer? Over een Spielerei voor sombere theologen? Over een gen dat verklaart waarom wij misstappen begaan? Laten we het even scherp stellen met de woorden van Blaise Pascal, een grote Franse denker uit de zeventiende eeuw. Hij schrijft in zijn Pensées:
"Zonder dit mysterie [van de erfzonde] – het meest onbegrijpelijke van alle – worden wij onbegrijpelijk voor onszelf.”
Toch maar niet te snel aan de kant schuiven dus.
Welk ‘mysterie’ dan? Laten we gewoon rondom ons kijken. Er bestaat een vreemde solidariteit tussen alle mensen: die van tegelijk slachtoffer én schuldige te zijn. Slachtoffers zijn we omdat we geboren worden in een wereld waarin het kwade als het ware op ons ligt te wachten. Maar we zijn ook al snel medeplichtig. We dragen als vanzelf ons steentje bij aan de verdeeldheid en het geweld: subtiel, in het klein, maar als het moet ook op grote schaal. De Franse jezuïet Bernard Sesboüé schrijft: ‘”Niemand heeft het kwade uitgevonden, niemand begint het, maar allen herbeginnen het.”
Onze condition humaine
Het kwade kleeft ons aan. Zelfs wanneer we niets doen of ons voorbeeldig gedragen, zitten we nog gevangen in structuren die nooit onschuldig zijn en steeds anderen treffen, vaak zwakkeren: een economisch systeem, een politiek bestel, een ecologische voetafdruk die groter is dan we zouden willen. Er bestaat geen enkele menselijke samenleving, zelfs niet de meest ‘paradijselijke’, waar cultuur en taal gevrijwaard zijn van blinde vlekken en leugens. Een klein kindje dat nog van niets weet, krijgt met de eerste woordjes die het leert deze eenzijdigheden ingelepeld. Het ziet naast goede ook slechte voorbeelden. Het wordt er passief door gevormd om er vervolgens actief in te delen. Dat is onze condition humaine, een medeplichtigheid die best wel tragisch is te noemen, want we zijn niet alleen schuldig, maar ook verblind. Het gaat om een overmacht waar we toch ons deel in hebben. De mens neigt van nature naar de zonde. Paulus laat deze onverloste mens aan het woord: “Ik doe niet het goede dat ik wil, maar het kwade dat ik niet wil” (Rom 7,19). Dat bedoelen we met ‘erfzonde’.
Wanneer de angst het overneemt
Haakt u af wegens een onbehaaglijk gevoel? U doet uw best, u zet zich in en toch zou u zich schuldig moeten voelen over zoveel dat ontsnapt aan uw controle? Houd nog even vol: er komt perspectief. Maar eerst wordt het nog wat erger.
De idee dat de erfzonde met de daad van de voortplanting – die vermaledijde seksualiteit toch! – als een virus (of toch een gen?) wordt doorgegeven. De ouderen onder u hebben het meegemaakt: pasgeboren baby’s moesten zo snel mogelijk het reddende vaccin van doopwater krijgen. Tegenwoordig – o ironie – is Limbo een merk van babyspullen, maar vroeger was het een soort voorgeborchte van de hel waar diezelfde niet-gedoopte pasgeboren kinderen omwille van de erfzonde terechtkwamen. Dacht men, want dit is nooit officiële kerkelijke leer geworden. Toch werd het een praktijk. Dat gebeurt er wanneer de angst het overneemt. Augustinus (354-430) wordt vaak en deels terecht verbonden met deze idee. Maar enige nuance is op zijn plaats. Hij is niet de uitvinder van het ‘zo snel mogelijk dopen’. Hij redeneert vanuit een bestaande praktijk: hij stelde vast dat kleine kinderen gedoopt worden. Er moest een reden zijn om dit zo te doen
Eén zonde of de zonde in het algemeen?
Augustinus baseert zich verder op Paulus die schrijft dat door de zonde van Adam de zonde en de dood over alle mensen zijn gekomen (vgl. Rom 5,12). Daaruit groeide de hardnekkige, foutieve opvatting dat de erfzonde die ene zondeval is van Adam en Eva (vgl. Gen 3). Een zonde dus van lang geleden, waar wij niets te maken mee hebben, maar die we toch overzetten van generatie op generatie. Dat zou eerlijk gezegd flagrant onrechtvaardig zijn. Het klopt ook niet met onze ervaring. We stelden het al vast: we zijn slachtoffer én medeplichtige. De eerste bladzijden van de Bijbel vertellen niet over één zonde van lang geleden, maar vertellen op symbolische wijze over het begin van elke zonde, over de situatie van de hele mensheid. Adam (en Eva), dat bent u en dat ben ik.
Als de Kerk tot op vandaag volhoudt dat het doorgeven van de erfzonde ‘door voortplanting’ gebeurt (vgl. CKK 419), bedoelt ze: ons deelachtig zijn aan het kwaad is geen optie of keuze, geen nabootsing van het kwaad waartoe wij zelf al dan niet beslissen – dixit Pelagius, een tijdgenoot en opponent van Augustinus – nee, het is helaas ernstiger.
De neiging om te zondigen is inherent aan ons mens-zijn, meegegeven met de menselijke natuur, met het leven zelf.
En we noemen haar erf-‘zonde’, want de kern ervan is ons verzet tegen God en tegen zijn grote plan met de schepping.
Het kind niet met het badwater weggooien
Ja, laat gerust het woord ‘erfzonde’ vallen, wegens mogelijke misverstanden. Noem het ‘oorsprongszonde’. Of nog iets anders, want ‘zonde’ is in onze beleving toch onlosmakelijk verbonden met persoonlijk initiatief. Daarom steigeren we om kleine kinderen met erfzonde in verband te brengen. ‘Ze kiezen toch niet bewust voor het kwade?!’ ‘Erf-’ drukt dan wel uit dat het ‘een staat en geen daad’ is (CKK 404) en dat jonge kinderen daar enkel passief deel van uitmaken, maar dat werkt niet per se zo in onze gedachten.
Maar gooi vooral de idee niet weg dat we ergens deel van uitmaken zonder er helemaal verantwoordelijk voor te zijn of dat we verantwoordelijk zijn zonder helemaal aansprakelijk te zijn. Dat strookt niet alleen met onze ervaring, het heeft ook iets verlossends. Natuurlijk is het kwaad in de wereld grotendeels toe te schrijven aan hoe de mens zijn vrijheid gebruikt. Waar zou het anders vandaan komen: van een concurrerend goddelijk principe, uit de materie? Of is de schepping zelf misschien zinloos? Nee toch? Niettemin hoeven we niet gebukt te gaan onder een immense persoonlijke schuldenlast, want er valt eenvoudigweg niet aan te ontsnappen. Oef.
Ons geloof is realistischer
Laten we van kinderen (en volwassenen) die kennismaken met het christelijke geloof daarom geen kleine pelagiaantjes meer maken die later meewarig terugblikken op het christendom als een zaak van wilskracht en betutteling (‘Jezus, het spijt me omdat ik niet altijd mijn best deed’). Ons geloof is straffer dan dat!
Het erkent de diepmenselijke tragiek van onze onverlostheid.
Het weet dat de mens niet gewoon de regisseur is van zijn eigen leven. Alleen dat besef laat trouwens toe de volle draagwijdte van de verlossing te ontdekken.
Want er is inderdaad nog een andere realiteit, als we ze tenminste toelaten. Nooit heeft God de mens verlaten. Na de zondeval roept God Adam: “Waar ben je?” (Gen 3,9). Hij is hem blíjven roepen en zoeken. Door het leven en het sterven van Jezus haalt God ons weg uit de aantrekkingskracht van het kwaad.
Jezus neemt al onze onbewuste en bewuste ‘neens’ op zich en zo ook het dodelijke geweld dat erbij hoort, zodat wij er niet meer aan ten onder moeten gaan.
Dat is de verlossing: we zijn niet langer gedwongen te zondigen.
Niet meer uitzichtloos, wel nog strijd
Ja, het doopsel doet de gevolgen van de erfzonde teniet, omdat het een weg opent naar God. Maar niet als een makkelijke passe-partout. In een interview naar aanleiding van zijn boek Tot God, stelt schrijver Christophe Vekeman dat hij ook als gelovige blijft twijfelen:
“Het is alsof er een soort strijd wordt gevoerd, tussen betekenis zien en geen betekenis zien. En de indruk van zinledigheid dient zich nog altijd af en toe aan. Ik weet niet zeker of het leven betekenis heeft. Daarom heet het ook geloof. Geloof moet je elke dag opnieuw verwerven.”
De doop plaatst ons in die ‘geestelijke strijd’ (CKK 405) van verzet tegen de machten van de duisternis in ons en rond ons, zij het met Gods hulp én met de belofte dat wij in de nieuwe Adam, Jezus Christus, nooit ten onder kunnen gaan.
Gelukkige schuld
De doop is dus niet gewoon een vaccin tegen de erfzonde. We worden kinderen van God, broers en zussen van Christus, tempel van de heilige Geest. Dat is toch veel meer dan wat we kwijt waren door de erfzonde? Onze traditie betuigt het ook zo: “Waar de zonde toenam, werd ook de genade steeds overvloediger.” (Rom 5,20b) “Wij zijn het paradijs kwijtgeraakt, maar wij hebben de hemel ontvangen, daarom hebben wij meer gewonnen dan verloren.” (Johannes Chrysostomos, ca. 350-407)“Gelukkige schuld, waaraan wij de Verlosser danken!”(Paasjubelzang).
De liturgie van de (kinder)doop voorziet een gebed waarin we vragen dat het kwade geen macht zou hebben over het kindje, dat het sterk wordt om te overwinnen door de kracht van Jezus’ sterven en verrijzen. Het gebaar erna zegt het helemaal: een handoplegging, in stilte. Stilte voor ‘het mysterie’, zoals Pascal zegde, het mysterie van het kwaad, het mysterie van de mens en het mysterie van God die de mens redt. We begrijpen het niet helemaal. Maar zonder worden wijzelf nog onbegrijpelijker.
Dieter Van Belle
(Her)abonneren op Kerkplein, individueel of voor een groep, kan het gemakkelijkste digitaal via de elektronische formulieren die je hieronder vindt. Je betaalt 14 euro voor één jaar. (Een abonnement opsturen naar het buitenland kost 18 euro.)
Het bedrag schrijf je over op het rekeningnummer BE61 4460 1252 0117 (BIC: KREDBEBB) van Uitgaven Bisdom Gent, Bisdomplein 1, 9000 Gent
Meer info: kerkplein@bisdomgent.be, 09 225 16 26 - Bisdomplein 1, 9000 Gent
Vraag gratis een proefnummer aan.
Hieronder vind je een link voor individuele abonnementen en een link voor groepsabonnementen.