Liturgie en dienstbaarheid: Witte donderdag 2024

Vanuit de joodse rituele maaltijd die een familie sticht, kijk ik naar de eigen invulling die Jezus geeft en hoe hij liturgie en diaconie verbindt.

Broeders en zusters,

de eerste lezing heeft ons duidelijk gemaakt hoe de eucharistieviering zoals we die kennen geworteld is in de joodse Pesach- (Paas)maaltijd. De joden vierden dit feest echter niet in een officiële cultusplaats: noch in de tempel, noch in de synagoge. Het was – en het is nog steeds – een familiefeest. Men neemt de maaltijd thuis. Toch is het een rituele maaltijd, die tot doel heeft de nomadische ervaring te herhalen, de ervaring van een volk dat zich op weg begeeft. Voordat ze aan een nieuwe migratie begon, voerde de clan of de familie een ritueel uit waarbij ze met het bloed van een lam een cirkel rond de tenten trok als teken van bescherming. Bij deze gelegenheid aten ze brood zonder gist. We hebben dus als elementen: de familie, het bloed van het lam en het ongedesemd brood.

In Jezus’ tijd ging iedere familie vooraf naar de tempel in Jeruzalem om daar het lam te laten slachten. Veel pelgrims bleven dan in de hoofdstad en zochten daar, ver van hun familie, elkaar op om een soort nieuwe familie te vormen. Wanneer Jezus zijn leerlingen rond zich verzamelt voor het Laatste Avondmaal, beschouwt hij hen dan ook als zijn familie.Tegelijkertijd geeft Hij aan belangrijke elementen van de rituele maaltijd een nieuwe betekenis. Hij neemt het brood zonder gist als teken van zijn lichaam en wijn als teken van zijn bloed. De eenheid van zijn nieuwe familie zal voortaan gewaarborgd zijn door het bloed van het geofferde Lam dat Hijzelf is.

Ik wil benadrukken, broeders en zusters, dat Jezus tijdens het Laatste Avondmaal de dood al overwint, nog voordat hij daadwerkelijk sterft en verrijst.

Dat klinkt natuurlijk paradoxaal: Jezus overwint op voorhand de dood, nog voor hij sterft. Jezus geeft zich in de maaltijd volledig – “tot het uiterste toe”, zegt Johannes. Het uiterste heeft hier de dubbele betekenis van zowel “op de sterkste manier” als “de laatste keer”. In die zin is het Laatste Avondmaal als het ware het gebed dat de feitelijke gebeurtenissen die nog moeten komen nu al omzet in goddelijke gebeurtenissen. Jezus’ gebedshouding bestaat erin dat Hij bewust en totaal ja zegt, nog voor Hij effectief gefolterd en gedood wordt. Jezus transformeert op die manier het Laatste Avondmaal in een vooruitblik op zijn dood. Hij zal morgen hetzelfde gebed herhalen – “Vader niet mijn wil, maar uw wil geschiede” – waardoor zijn dood een daad van hoogste liefde wordt. Jezus’ liefde is zijn eerste en laatste woord.

Goede Vrijdag zal niet het einde zijn. Vandaag, tijdens het Laatste Avondmaal, nemen we al de glans van de opstanding waar.

Jezus geeft dus een nieuwe betekenis aan de oude rite door zich te geven “tot het uiterste toe”. Hij is zelfgave uit pure liefde. De voetwassing voegt daar voor ons nog een nieuw element aan toe. De voetwassing zegt dat de eucharistieviering zich moet voortzetten in dienstbaarheid.

Voortaan toont de glorie van God zich niet zozeer in buitengewone fenomenen, dan wel in dienstbaarheid van dag tot dag.

Als de viering zich verderzet in dienstbaarheid betekent dat ook dat iedere dienstvaardigheid een daad van viering, van liturgie kan worden. Schrijft Paulus niet aan de Kolossenzen: "Alles wat u zegt, alles wat u doet, doe het altijd in de naam van de Heer Jezus Christus, en dank God de Vader door Hem" (Kol 3, 17)? Alles kan – soms op een heel paradoxale wijze – een uitdrukking worden van Gods glorie. Dat is wat Johannes morgen zo sterk zal uitdrukken in het Passieverhaal. Plotseling krijgen al onze menselijke handelingen, hoe klein en nederig ook, een ongekende adel. De leerling van Jezus is niet groot ondanks maar dankzij zijn nederige dienstbaarheid. Wie uit liefde een dienaar is, is een bron van leven. Jesaja zei over de lijdende Knecht: "Door zijn lijden... zal mijn rechtvaardige dienaar velen rechtvaardigen." (Jes 53,11) Vandaag al geeft Jezus zijn bloed, dat – zoals de consecratiewoorden zeggen - "voor u en alle mensen wordt vergoten tot vergeving van zonden." En Hij voegt eraan toe: "Blijf dit doen om mij te gedenken." De voetwassing zegt hetzelfde. Ook hier horen we de woorden: "Ik heb u een voorbeeld gegeven, opdat gij zoudt doen zoals Ik u gedaan heb” (Joh 13,15).

De voetwassing die we zo dadelijk zullen uitvoeren, is meer dan een symbolisch gebaar. Het is een soort initiatieritus. Het belangrijkste is ons "te laten doen", zelfs als het ons moeite kost. Voor Petrus was dat enorm moeilijk. Hij kon het over zijn hart niet krijgen: “Heer, Gij mij de voeten wassen? Nooit van mijn leven!” We worden uitgenodigd om te aanvaarden dat God voor ons knielt om onze voeten te wassen. Om God op die manier te beschouwen. En dan, vanuit die contemplatieve blik – en niet vanuit onze eigen edelmoedigheid – zullen we op onze beurt in dienst gaan staan! Door de beschouwing van Jezus die knielt voor ons, ontvangen we onze identiteit, zoals bij het doopsel: zoals Hij zullen we knielen, allen in dienst van elkaar.
In zijn afscheidsrede zegt Jezus zelf hoe we de voetwassing en het delen van zijn lichaam en bloed moeten voortzetten. "Hebt elkaar lief, zoals Ik jullie heb liefgehad... Dit is mijn nieuwe gebod." (vgl. Joh 13, 34) Het nieuwe bestaat erin te beminnen zoals Jezus, dat wil zeggen tot het uiterste toe vanuit de Geest die Hij ons geeft.

Daarom is er maar één woord dat in vurige letters geschreven zou moeten worden, het woord dat alles samenvat wat we op dit moment beleven: het woord Liefde.

Mogen onze families en levensgemeenschappen er het teken van zijn. Mogen ze waarlijk de "nieuwe familie van Jezus" zijn. Mogen ze van onze wereld een stad van Vrede en Broederschap maken.