‘Lord Jesus Christ,…’

In het najaar van 2023 verbleef de stuurgroep van het Leerhuis van de kerkvaders enkele dagen in een orthodox klooster, gelegen in Tolleshunt Knights in het graafschap Essex, een beetje ten noordoosten van Londen. Dieter Van Belle blikt terug en reflecteert.

Een nagenoeg donkere kerk, vooraan bij enkele iconen branden kleine lichtjes. Gelovigen zijn in gebed. De meesten staan recht, anderen zitten geknield of liggen voorovergebogen op de grond. Naast monniken en monialen zijn er heel wat bezoekers. Ze zitten door elkaar. Sommigen houden een gebedssnoer in de hand. 

Een zachte stem bidt vanuit de groep steeds het korte gebed: ‘Heer Jezus Christus, Zoon van God, ontferm U over ons.’ Per honderd aanroepingen wisselen de taal en de voorbidder: ‘Lord Jesus Christ …’, ‘Kyrie Ièsou Christe …’, ‘Doamne Iisuse Hristoase …’. Door de herhaling ontstaan een vaste intonatie en een rustgevende monotonie: ‘Lórd Jesus Christ, Són of God, have mércy upon us’. Zo gaat het lange tijd door. 

We bevinden ons in de kerk van het Monastery of Saint John the Baptist. Natuurlijk wordt hier ook regelmatig de goddelijke liturgie of eucharistie gevierd, maar het koorgebed of officie bestaat uit het Jezusgebed: twee uur in de vroege ochtend en twee uur in de avond. Het is een van de redenen waarom dit een unieke plek is. 
 

Lange traditie

Het Jezusgebed is zo oud als de evangelies. We horen het geformuleerd uit de mond van Bartimeüs, de blinde bedelaar: ‘Zoon van David, Jezus, ontferm U over mij!’ (Mc 10,47). Je kan ook denken aan het berouwvolle gebed van de tollenaar in Jezus’ gelijkenis over het gebed (vgl. Lc 18,13). 

Het Jezusgebed vertolkt in al zijn eenvoud de spirituele grondhoudingen van ons geloof:

de armoede van de biddende mens, de treurnis om de eigen zondigheid, de roep om ontferming, maar ook het vertrouwen op Gods barmhartigheid. Het Jezusgebed is dus niet enkel smeekgebed, het is ook dankgebed: de Heer pint ons niet vast op onze zwakheid, Hij heeft haar zelfs op zich genomen. Het volstaat voor ons om niets meer te willen zijn dan beminde zondaars.

In de vierde eeuw, toen vrouwen en mannen zich in de woestijnen van Egypte en het nabije Midden-Oosten terugtrokken om er zich te wijden aan een leven van gebed en soberheid, noemde men dit soort bidden een schietgebed. De beroemde kluizenaar Macharius van Egypte stelde: “Het volstaat je handen uit te strekken en te zeggen: ‘Heer, ontferm U’, want Hij weet wat best is voor ons en Hij zal zich over ons ontfermen.” In de vijfde eeuw onderwees Diadochos, bisschop van Photiki in Griekenland, dat de herhaling van dit gebed leidt tot verstilling. 

Het Jezusgebed ontwikkelde zich als gebedspraktijk vooral in de orthodoxe kerken, niet het minst door zijn plaats in de Philokalia, een verzameling van geestelijke teksten doorheen de eeuwen. Een volkse vrucht van die traditie zijn De ware verhalen van een Russische pelgrim, over een rondtrekkende jongeman in het negentiende-eeuwse Rusland die gefascineerd is door Paulus’ aansporing ‘Bid zonder ophouden’ (1Tes 5,17) en daarom het Jezusgebed beoefent.

Loslaten

Het Jezusgebed is een vorm van bidden die ons behoedt voor een intellectuele of controlerende aanpak, voor de drang om origineel te zijn, zelfs tegenover God. Het gaat veeleer over een gesteldheid, een houding. Het is geen toeval dat men het Jezusgebed ook bidt op het ritme van de ademhaling, bijvoorbeeld zo: ‘Heer Jezus Christus’ (in) ‘ontferm u over mij/ons’ (uit).

Zo bidt het lichaam oftewel de hele mens mee.

En dan trekt veel voorbij: de mensen die je omringen, degenen die je niet kent maar die ook in Christus’ ontferming delen, je eigen leven. Er hoeft verder niets te gebeuren. Zoals gezegd: het is het gebed van de beminde zondaar. Al is het niet perse makkelijk om zich een beminde zondaar te weten. 
 

De nalatenschap van de H. Sophrony

De monastieke gemeenschap van de H. Johannes de Doper werd gesticht in 1959 door de uit Rusland afkomstige Vader Sophrony Sakharov (1896-1993). Ze behoort tot de orthodoxe Kerk en valt onder de jurisdictie van het Oecumenisch patriarchaat. Vader Sophrony was een leerling van de heilige Silouan van de Athosberg (1866-1938) en werd diens biograaf en de uitgever van zijn geschriften. 

De gemeenschap bestaat vandaag uit een vijftigtal monniken en monialen, van alle leeftijden. Ze is internationaal samengesteld en groeit sterk aan: op dit ogenblik wordt er zelfs een nieuwe, grotere kerk gebouwd. De sfeer is er ongedwongen en onder de zwarte kappen en mutsen zijn doorgaans vriendelijke gezichten te zien. De gastvrijheid is er voelbaar, de sfeer verre van droefgeestig. 

V. Sophrony zelf werd ook heilig verklaard in 2019. Vandaag wordt zijn spirituele nalatenschap bijzonder gekoesterd: in het klooster, maar ook veel ruimer in de orthodoxe wereld. Er bestaan trouwens goede banden met de orthodoxe parochie van de H. Apostel Andreas in Gent. Archimandriet Sophrony - zo heet in de orthodoxie een monnik met een bijzonder gezag – bezocht in september 1980 de toen nog jonge Gentse parochie. Op de fresco’s waarmee iconograaf Joris Van Ael recent de kleine en oorspronkelijke kerk heeft gedecoreerd, is daarom ook de H. Sophrony afgebeeld. De kerk werd in 2022 aan de apostel Andreas maar ook aan de H. Sophrony toegewijd. 

Door de goede contacten met dit Engelse klooster kon in het verleden al verschillende keren een beroep gedaan worden op monniken en monialen om te spreken op de colloquia die CCV samen met het Leerhuis organiseert in ons bisdom. Een van hen is archimandriet Zacharias Zacharou. De Cyprioot schreef tot nog toe vijftien boeken, meestal over het geestelijke leven. Ze worden vertaald en ook prachtig uitgegeven in de uitgeverij van het klooster. Vader Zacharias is een leerling van de H. Sophrony en op zijn beurt een spiritueel leidsman in de huidige gemeenschap. 

Een zaak van leven

In deze monastieke gemeenschap krijgen we ook een goed idee van wat levende traditie is. De leerling leeft in de nabijheid van een ouderling en wordt op de duur zelf een baken voor weer nieuwe leerlingen. Deze pedagogie van het geestelijke leven is overgeërfd van de woestijnvaders en -moeders.

De idee is dat het geestelijk leven geen cursus is of theorie, maar leven: gewoon, praktisch, concreet leven. De ‘ouderling’ of ‘grijsaard’ (geroon in het Grieks) – wat meer zegt over spirituele maturiteit dan over leeftijd – staat daarom ook los van de structuur of hiërarchie in de gemeenschap. Denk maar aan starets (‘ouderling’) Zosima in Dostojevski’s beroemde roman De gebroeders Karamazov. 

Het is door een leven van gebed dat iemand zo’n pedagoog wordt: iemand die je kan helpen om te onderscheiden, die mee kijkt naar jouw leven om te zien waar Gods Geest aan het werk is. Geestelijke begeleiding wordt vandaag ook bij ons opnieuw ontdekt. Interdiocesaan is er zelfs een aanbod van vorming daartoe en ook ons bisdom heeft een poule van beschikbare begeleiders (zie info-kader).

De wereld van de orthodoxie kan voor ons, rooms-katholieken, vreemd lijken: de kledij, de taal, de gewoonten, de liturgie. Zelfs onze belangrijkste feesten vallen niet samen. Maar dat is de buitenkant. Het is de moeite die wereld van binnenuit te leren kennen. We komen via die wat vreemde ‘anderen’ – nochtans broeders en zusters van ons, medegedoopten – thuis bij onszelf, in onze eigen traditie, bij het Evangelie dus.

In dit Engelse klooster bleek andermaal hoe juist het woord is dat ‘de Kerk ademt door twee longen, die van het Oosten en die van het Westen’. Je haalt eenvoudigweg meer lucht naar binnen. 

Dieter Van Belle