Toespraak Ludo Collin voor Monuments Men and Women Foundation

Op 6 mei 1432, bijna 600 jaar geleden, werd het altaarstuk Lam Gods van de gebroeders van Eyck voor het eerst aan het publiek getoond in de Gentse Sint-Baafskathedraal. De aanleiding was de doop van de zoon van de hertog van Bourgondië, Filips de Goede en van Isabella van Portugal in de kathedraal. Sinds die dag zijn de geschiedenis van Gent en Vlaanderen, de Sint-Baafskathedraal en het Lam Gods nauw met elkaar verbonden. En wat voor een geschiedenis!

Turbulente geschiedenis

In 1566 ontsnapte het altaarstuk aan de verwoesting van de godsdienstoorlogen in Vlaanderen. In 1578, tijdens het calvinistische regime in de stad Gent, werd het overgebracht naar het stadhuis met de bedoeling het te schenken aan koningin Elizabeth I van Engeland. De erfgenamen van de oorspronkelijke opdrachtgevers wisten dit te voorkomen en in 1584 keerde het altaarstuk terug naar de kathedraal.

Tweehonderd jaar later brachten de Franse Revolutionairen, die de Vlaamse gewesten bezetten, de vier centrale panelen over naar het Louvre in Parijs. De zijpanelen werden opgeslagen op de zolder van de kathedraal. Na de slag bij Waterloo en de val van Napoleon in 1815 keerden de centrale panelen terug naar de kathedraal in Gent. Een jaar later werden de zijpanelen verkocht, met uitzondering van Adam en Eva. De zijpanelen kwamen terecht in de collectie van de koning van Pruisen in Berlijn. In 1861 verkocht de kathedraal de panelen van Adam en Eva aan de Belgische Staat voor het museum in Brussel.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de panelen verborgen in Gent om te voorkomen dat de Duitse bezetters ze zouden plunderen. Er werd een bericht verspreid dat ze in Londen in veiligheid zouden zijn gebracht. In 1918 werden de centrale panelen opnieuw geïnstalleerd in de kathedraal. Het Verdrag van Versailles bepaalde dat Duitsland de zijpanelen moest teruggeven als compensatie voor oorlogsschade en de Belgische staat gaf ook de panelen van Adam en Eva terug. Na meer dan honderd jaar was het Gentse altaarstuk weer compleet in de kathedraal.

Helaas zou dat niet lang duren. In de nacht van 10 april 1934 werd het paneel van de Rechtvaardige Rechters gestolen. Ondanks intensieve zoekpogingen is het paneel tot op de dag van vandaag niet teruggevonden.

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werden alle panelen in 1940 in veiligheid gebracht in het kasteel van Pau in Zuid-Frankrijk. Daar werden ze in 1942 door Nazi-Duitsland opgeëist en naar kasteel Neuschwanstein in Beieren gebracht, in afwachting van Hitlers voltooiing van het Museum van Arische Kunst in zijn woonplaats Linz in Oostenrijk.

Na de landing in Normandië in 1944 verplaatste Hitler de panelen van het Lam Gods samen met alle andere gestolen kunstwerken van musea en Joodse families naar een zoutmijn in Altaussee, Oostenrijk, met de opdracht om de mijn op te blazen en alles te vernietigen als de Amerikaanse troepen zouden arriveren. Daar verrichten de Monuments Men hun wonderbaarlijke werk en redden alle kunstwerken, inclusief de panelen van het Lam Gods van de ondergang. Dankzij de zorg van de VS werden alle panelen overgebracht naar Brussel en uiteindelijk na restauratie in het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium in Brussel opnieuw geïnstalleerd in de Sint-Baafskathedraal in Gent.

Restauratie en bezoekerscentrum

In 2012 werd begonnen met een nieuwe grondige restauratie van het altaarstuk, een monumentaal werk dat in 2026 voltooid zal zijn en het Lam Gods zal ontdoen van alle overschilderingen die tijdens eerdere restauraties zijn aangebracht, zodat we het altaarstuk weer zullen zien zoals het 600 jaar geleden voor het eerst werd tentoongesteld. De gedetailleerde beelden van deze restauratie zijn te zien op de site "Closer to Van Eyck", die gesponsord wordt door de Getty Foundation en waar we heel dankbaar voor zijn. De hele restauratie van het altaar in Gent wordt op de voet gevolgd door een team van internationale experts, waaronder enkele van de belangrijkste Amerikaanse musea.

Het is een grote eer om hier te zijn met architect Philippe De Potter, die de ontwerper is van het nieuwe bezoekerscentrum Sint-Baafs Lam Gods in de kathedraal in Gent. Het geeft me ook de kans om onze dankbaarheid uit te drukken aan het Amerikaanse volk en aan de Monuments Men and Women in het bijzonder voor de grote rol die ze hebben gespeeld bij het redden van het Gentse altaarstuk.

Zonder hun moed, bekwaamheid en doorzettingsvermogen zou het altaarstuk, een van de meesterwerken van de Vlaamse kunst en van het werelderfgoed, door haat en oorlog voorgoed verloren zijn gegaan.

Ik bid tot God dat Hij ons allen, alle mensen over de grenzen van religie, cultuur en nationaliteit heen, mag inspireren om te blijven werken aan vrede in de wereld, die vandaag op zoveel plaatsen verloren is gegaan.

Tot slot wil ik in naam van de bisschop van Gent aan de Foundation Monuments Men and Women de gouden St. Bavo Eremedaille overhandigen als teken van onze grote dankbaarheid voor het redden van het Gentse altaarstuk, zodat dit meesterwerk vandaag door iedereen bewonderd kan worden.

Ludo Collin, rector van de Sint-Baafskathedraal, New Orleans, 24 april 2024