Gebedshoekje © Anja T'Kindt
Impulsen voor huisliturgie met kinderen en andere gezinsimpulsen
De Interdiocesane Dienst voor Gezinspastoraal (IDGP) begeleidde op 15 november 2022 in Blankenberge de werkwinkel 'Impulsen voor huisliturgie met kinderen' op het Liturgisch Congres over perspectieven voor huisliturgie.
Hieronder staan de opbouw en korte inhoud van de werkwinkel. Meer info over de voorgestelde praktijken en modellen vind je verder op deze webpagina.
Inleiding
Huiselijke impulsen in de praktijk
bij feesten en sterke tijden van het liturgisch jaar – bij thema's in de eucharistieviering – bij doopsel, eerste communie en vormsel – bij de viering van een huwelijk – bij een uitvaart
Huisliturgie in de praktijk
aandachtspunten – voorbeelden van huisliturgie in de praktijk – band met de liturgie in de geloofsgemeenschap
Inleiding
- Geen focus op knutselen en kleuren. Geloofscommunicatie met meerdere generaties kan op veel manieren vorm krijgen: door symboolhandelingen, verhalen, gesprek, muziek, dans, stilte, koken, sporten, enz.
(Leestip: Nooit meer een kleurplaat) - Het gaat om haalbare, eenvoudige ideeën, zodat niemand overvraagd wordt.
- Er is een band met de plaatselijke geloofsgemeenschap. Huisliturgie en huiselijke impulsen betekenen niet dat het hele gebeuren binnen de cocon van het gezin moet blijven. Er zijn sterke inhoudelijke banden zijn tussen wat er thuis kan gebeuren en wat er in de plaatselijke geloofsgemeenschap gebeurt.
ONTSTAANSCONTEXTEN
Soms ontstaan deze modellen uit noodzaak (zoals in de coronalockdown)
Soms ontstaan modellen uit een zeker verlangen om bij bijzondere momenten in het liturgisch jaar iets te doen in gezinsverband.
Ze kunnen ook ontstaan vanuit een zoektocht naar een verbinding tussen wat er thuis en in de geloofsgemeenschap gebeurt. Mensen willen de viering in de geloofsgemeenschap thuis nog wat laten ‘uitdeinen’ of willen thuis iets doen vooraf aan een viering in de parochiekerk (bv. in aanloop naar een huwelijksviering of een uitvaart).
Huiselijke impulsen in de praktijk
Bij feesten en sterke tijden van het liturgisch jaar: reeks 'kleurrijk jaar'
Impulsenmozaïek voor een kleurrijk jaar © Hilde Pex
De reeks 'Kleurrijk jaar ~ een mozaïek van impulsen' biedt inspiratie en impulsen om het leven thuis dieper, krachtiger en mooier te maken. De reeks is opgedeeld in 3 categorieën: impulsen die aansluiten bij het kerkelijk jaar, impulsen op andere bijzondere dagen en impulsen die inzoomen op gezinsthema’s.
De impulsen vragen geen grote voorbereiding of veel tijd. Er zit heel wat variatie in. Sommige impulsen vertrekken vanuit het hoofd, andere vanuit het hart of vanuit de ziel (multisensorieel).
De impulsen zijn op een heel huiselijke manier uitgewerkt. Bakken, tekenen, cadeautjes maken, vertellen, troosten, bewegen, verkennen, … – het komt allemaal aan bod.
De impulsen zijn in de eerste plaats bedoeld om te gebruiken in gezinsverband, maar ze focussen niet louter op de eigen gezinscontext. Er gaat een zekere oproep vanuit om de gedeelde ervaringen te laten uitdeinen naar de ruimere vriendenkring, de familie, de parochie, de buurt of het werk.
Ontdek de hele reeks van 34 impulsen via kleurrijkjaar.graagsamen.be
Tijdens de werkwinkel kwam 'Pinksteren' aan bod.
Bij thema's in de eucharistieviering: kleine thuisrituelen
Danken met een dankstok © Sylvie De Ruyck
Bij doopsel, eerste communie en vormsel: de reeks 'Samen aan tafel'
Het vieren van een doopsel, eerste communie of vormsel is een blij en feestelijk gebeuren. Er is dankbaarheid en vreugde om de weg die God met mensen gaat. Dat mag na de viering in de geloofsgemeenschap ook verder doorklinken tijdens een feestelijk samenzijn met familie en vrienden. Woorden en symbolen, de aankleding van de tafel en de ruimte, subtiele impulsen aan tafel en aanzetten voor een gesprek kunnen bijdragen aan een warme sfeer van verbondenheid.
Enkele voorbeelden:
- Aankleding van de ruimte: kaartjes met bijzondere spreuken of verzen op tafel, suggesties voor symbolen op tafel, ideeën voor een gastenboek, ...
- Doe-impulsen: een levenskoffertje maken voor de dopeling, koekjes met een levensboodschap erin uitdelen, een droomboom maken, een feesttafel met invul-wenskaartjes, breinbrekers met zinvolle gedachten, ...
Ontdek alle ideetjes via samenaantafel.graagsamen.be of door op de afbeeldingen of de titels hieronder te klikken.
Bij de viering van een huwelijk: de zaadjes, de parel en de rots
De voorbije jaren werkte IDGP meerdere modellen uit voor intergenerationele huwelijksvoorbereiding, waaraan niet alleen het trouwkoppel maar ook de kring van volwassenen en kinderen rondom hen kan deelnemen (zoals eigen kinderen, bruids- en petekinderen, getuigen, ouders, broers en zussen).
In het model ‘Met een Bijbelverhaal en een beeld toeleven naar de huwelijksdag’ – op basis van de parabel van de zaaier, de parabel van de kostbare parel en het verhaal van het huis op de rots – wordt een symboolhandeling tijdens de huwelijksliturgie verbonden met een voorbereidingsmoment vooraf thuis en met een nawerkingsmoment achteraf thuis. Een beeld, genomen uit het Bijbelverhaal, is de rode draad in de voorbereiding. Het komt terug in de huwelijksviering en komt achteraf in de nawerking thuis opnieuw aan bod.
Tijdens de werkwinkel werd ‘De rots’ verkend met:
- Voorbereiding thuis: een voelspelletje, het lezen en verkennen van het Bijbelverhaal aan de hand van verwonderingsvragen, het benoemen van de stevige fundamenten voor hun huwelijksrelatie en gezinsleven aan de hand van stenen die in een schaal gelegd worden.
- Huwelijksviering: de schaal met stenen krijgt een prominente plaats in de huwelijksviering. De trouwers en hun kinderen kunnen er iets bij vertellen. Zo drukken zij hun engagement naar elkaar, de gemeenschap en God uit. Ook een aantal mensen die het trouwkoppel omringen, kunnen een steen in de schaal leggen en zo uitdrukken dat zij zelf ook een steen willen zijn van de rots waarop het koppel kan bouwen en steunen. Ook mensen uit de geloofsgemeenschap kunnen zo hun engagement naar het bruidspaar en het gezin toe uitdrukken.
- Nawerking: de schaal met stenen kan thuis een mooie plaats krijgen. Elk jaar op de huwelijksverjaardag kunnen de echtgenoten samen met hun kinderen er de ‘stenen van het afgelopen jaar’ bij leggen. Ze kunnen ze benoemen en God en elkaar hiervoor danken.
Op een gelijkaardig manier werd de parabel van de zaaier en de parabel van de kostbare parel uitgewerkt. Dit stramien kan ook toegepast worden op andere Bijbelverhalen. (Klik op de afbeelding of de titel eronder.)
Meer modellen en werkvormen van intergenerationele huwelijksvoorbereiding zijn te vinden via huwelijk.graagsamen.be
Bij een uitvaart: thuisimpulsen rond rouw
Een overlijden is een intense, heftige ervaring voor een gezin. Sommige gezinnen hebben nood aan thuisrituelen die zij vooraf aan de uitvaart en na de uitvaart in de besloten kring van het gezin of de familie kunnen doen. Door hiervan iets te laten klinken in de uitvaartliturgie zelf kan de band gelegd worden tussen de impulsen thuis en de uitvaartliturgie.
Enkele voorbeelden van thuisimpulsen rond rouw zijn:
- een herinneringsdoos maken waarin je alles stopt dat je op de een of andere manier met de overledene kan verbinden: een symbool, een knuffel, een tekening, een kledingstuk, een briefje met zijn of haar handschrift, een element uit de natuur. Je kunt hiervan een stukje integreren in de viering (bv. enkele elementen krijgen een plaats bij de kist of bij het altaar) en/of je kunt een symbool uit de viering meenemen naar huis om het een plaats te geven in je herinneringsdoos.
- jaarlijks een bloemenweide zaaien ter nagedachtenis. Je kunt tijdens de uitvaart zaadjes meegeven aan de familie (bv. vergeet-mij-nietjes).
- een kleine troostboom planten, die je ook een plekje geeft in de uitvaartviering zelf
- het lievelingslied van de overledene thuis beluisteren en dit ook zingen tijdens de uitvaart
- een symbool gebruiken tijdens de uitvaart dat nadien een plaats krijgt op het graf of bij de urne.
De mogelijkheden hierbij zijn eindeloos, zowel voor de thuisrituelen als voor de verbinding met de uitvaartliturgie.
Je kunt heel wat inspiratie vinden op de volgende sites:
kleurrijkjaar.graagsamen.be onder het luikje ‘Allerzielen’
https://www.pastoralezorg.be/page/pastoraat-met-rouwende-kinderen/#rituelen
https://ikmisje.eo.nl/artikel/afscheidsrituelen-kinderen
https://www.amant.be/product-page/troostpakket-tot-voorbij-de-regenboog-s
https://www.opvoedingswinkelmortsel.be/tips/2020/4/28/rouwrituelen-en-waarom-ze-juist-nu-extra-belangrijk-
Huisliturgie in de praktijk
Aandachtspunten
Bijvoorbeeld:
Iedereen krijgt een paar korreltjes waxmelts. Bij elk stukje dat je in de geurbrander legt, kan je benoemen waarvoor je dankbaar bent. Ondertussen de ogen sluiten en genieten van de geur maakt kinderen ook rustig.
Samen zingen is tweemaal bidden. Wie wil, kan er ook muziekinstrumenten bij halen.
Samen aan tafel
Bij huisliturgie hoort ook samen aan tafel gaan of iets kleins eten dat idealiter verband houdt met de gekozen Bijbeltekst. Samen vieren is immers niet alleen maar zien, horen of ruiken, maar ook proeven.
Zending
Samen iets eten geeft energie voor een klein moment van zending. Het is immers niet de bedoeling dat huisliturgie tot de cocon van het gezin beperkt wordt. Hoe kan deze ervaring van huisliturgie verbreed worden naar vrienden, buren, familie en anderen?
Verdere uitbreiding
Naast deze vier onderdelen kan je een huisliturgie verder uitbreiden met een Onzevader en een vredeswens.
OPBOUW
Het is belangrijk dat de huisliturgie een vaste opbouw heeft. Kinderen houden van voorspelbaarheid. Het biedt ook rust.
Je kunt de verschillende onderdelen opnemen in een vlaggenketting of werken met tekeningen. (Afbeeldingen in de PPT)
Ook rituelen binnen een huisliturgie geven structuur en voorspelbaarheid.
Bijvoorbeeld:
- Nadat we een kaars aansteken, komt er altijd een Bijbelverhaal.
- Als we een steen in het midden leggen, vertellen we iets droevigs.
- Als we een bloem in het midden leggen, vertellen we iets waar we blij over zijn.
- Als we een schelp in het midden leggen, vertellen we een wens.
PLAATS
Oog hebben voor de plaats waar de huisliturgie plaatsvindt, is een andere vorm van structuur bieden. Kies voor een vaste plek of ruimte die uitnodigt om als gezin rustig samen te komen. Elk gezin kent daarbij zijn eigen mogelijkheden en beperkingen.
Zorg in elk geval voor een goede ‘possibility sfeer’. Creëer de voorwaarden voor een goed verloop door te zorgen voor zo weinig mogelijk afleiders (lawaai, speelgoed in de buurt, …), door de smartphones en tablets op stil te zetten en ze weg te leggen én door te zorgen voor zoveel mogelijk aandachttrekkers: een mooie, stille hoek of een mooi gedekte tafel, zachte muziek, sfeerlicht, …
Voorbeelden van huisliturgie in de praktijk
KLEINE KERK
‘Kleine kerk’ is een initiatief in Nederland. Het ontstond tijdens een huwelijksweekend van de initiatiefneemster. Tijdens dat weekend werd de vraag gesteld: “Onderdeel zijn van een grote kerk is heel waardevol, maar elk gezin vormt ook een kleine geloofsgemeenschap en hoe ga je daarmee om?”. Tijdens de coronaperiode ging ‘Kleine kerk’ daadwerkelijk van start.
In de videofilm hieronder zie je de onderdelen Schrift, bidden, tafelen en zending (hier ‘handen uit de mouwen’ genoemd) terugkomen. Dit gezin volgt een zelf gekozen opbouw. Het gezin heeft een eigen plek voor de huisliturgie.
Tijdens de werkwinkel werd een fragment getoond: van 0:58 tot 4:00.)
Meer ideeën voor uitwerking zijn te vinden via 'Kleine kerk vieren'.
HUISLITURGIE N.A.V. LITURGISCHE FEESTEN
Inspiratie voor huisliturgie hoef je niet altijd ver te zoeken. In onze christelijke traditie zijn er heel wat kleine rituelen die in de vergetelheid zijn geraakt, maar die heel zinvol zijn om thuis te doen. Hier vind je twee voorbeelden: ‘Palmzondag’ en ‘Advent’. (Klik op de afbeelding of de titel eronder.)
HUISLITURGIE N.A.V. BIJZONDERE MOMENTEN IN HET GEZIN: ZEGENEN
Elk gezin maakt bijzondere momenten mee. Denk maar aan een verhuis, een eerste schooldag, kinderen die op kot gaan, de start van een mooie reis of een bijzonder engagement. Je voelt de opwinding in huis, de spanning van een nieuwe start, de bijhorende dromen en onzekerheid. Op deze momenten kun je elkaar Gods zegen toewensen. Dan wil je elkaar toewensen wat je voor elkaar droomt, wat je te boven gaat en waarin je toch wilt geloven. Elkaar van harte zegenen maakt je gezin en de hele wereld warmer.
Hier vind je ter inspiratie enkele korte, eenvoudige, door IDGP uitgewerkte zegenmomenten: een schoolzegen, een huiszegen en een reiszegen. (Klik op de afbeelding of de titel eronder.)
Band met de liturgie in de geloofsgemeenschap
ALGEMENE PRINCIPES
Principe van wederkerigheid
- Van de geloofsgemeenschap naar de gezinnen toe: bekijken wat je als geloofsgemeenschap wilt meegeven als extra ondersteuning bij geloofsopvoeding.
- Van de gezinnen naar de geloofsgemeenschap toe: luisteren naar wat je als gezin kunt meebrengen naar de geloofsgemeenschap: bv. een vraag naar ‘huiselijke elementen’ in de liturgie (maar kerk moet geen knutselruimte worden), een aanbod van eigen ervaringen.
Hou het eenvoudig
- Iets wat geen grote inspanning vraagt van de geloofsgemeenschap;
- Iets wat geen grote inspanning vraagt van de gezinnen: geen ‘huiswerk’ geven, maar je kunt wel iets suggereren. Wél een inbreng van de huisliturgie in de liturgie van de geloofsgemeenschap mogelijk maken indien er een nood is, bijvoorbeeld bij een huwelijk of een uitvaart.
BAND MET DE LITURGIE IN DE HIERBOVEN AANGEHAALDE VOORBEELDEN: EEN OVERZICHT
Invalshoek: huiselijke impulsen
| THUIS | GELOOFSGEMEENSCHAP |
| impuls Pinksteren (Kleurrijk jaar) | viering van Pinksteren |
| thema-impulsen, kleine huiselijke rituelen (Kleurrijk jaar) | thema's in de eucharistieviering |
| graag samen aan tafel | viering van het doopsel, de eerste communie en het vormsel |
| het zaadje, de parel, de rots | huwelijksviering |
| impulsen bij rouw | uitvaart |
Invalshoek: huisliturgie
| THUIS | GELOOFSGEMEENSCHAP |
| huisliturgie rond palmen | Palmzondag |
| huisliturgie rond het strohalmpje in de advent | adventsperiode en kerstviering |
| huiszegen | parochiale huiszegening |
| reiszegen | pelgrimszegen |
| schoolzegen/kotzegen | parochiale boekentassenzegening |
HOE KAN JE ALS GELOOFSGEMEENSCHAP DEZE BAND PRAKTISCH CREEREN?
Er zijn meerdere mogelijkheden.
Ideeënkaartjes
“Hoe kan je het thema van vandaag thuis nog verder verkennen?”
Je kunt ideeënkaartjes
- meegeven in de viering
- meegeven in de catechese ter voorbereiding van een doopsel, eerste communie, vormsel en huwelijk
- meegeven op een activiteit van de parochie.
Variant: een symbool
Je geeft een soort van ‘teaser’ mee om mensen thuis aan de slag te laten gaan, bijvoorbeeld zaadjes, een kaarsje, een dobbelsteen, post-itjes, een palmtakje, een strohalmpje, … samen met een eenvoudige en korte opdracht.
Een bijzonder moment creëren tijdens de vieringen in de sterke tijden
Onder het motto ‘begin bij jezelf’ kan je parochianen van alle leeftijden aanspreken om tijdens de adventsvieringen heel kort te vertellen hoe zij zich thuis klaarmaken voor Kerstmis (zie hoger: advent). Tijdens deze adventsvieringen kan je stap voor stap het bedje voor Jezus klaarmaken. Dergelijke getuigenissen en symboolhandelingen werken aanstekelijk. Het daaropvolgende jaar zullen meer mensen dit gebruik al kennen en zullen meer mensen hieraan deelnemen.
Wist je dat er parochies zijn waar mensen via een WhatsAppgroepje kort getuigen over hoe zij zich voorbereiden op een kerkelijk feest?
Eigen inbreng aanmoedigen tijdens rouwgesprekken
Wees ontvankelijk voor kleine rituelen die mensen thuis willen doen en die de band leggen met de uitvaartliturgie.
Eigen inbreng aanmoedigen tijdens de huwelijksvoorbereiding
Zeker wanneer mensen al kinderen hebben, is het goed om te bekijken hoe de kinderen betrokken kunnen worden in de voorbereiding van de huwelijksviering, en ook tijdens én na de huwelijksviering.
Boekjes over de eucharistie beschikbaar leggen in de kerk
Enkele voorbeelden:
- Met Jezus aan tafel in de eucharistie: een praktische gids om kinderen wegwijs te maken in de eucharistieviering.
- Ik ga mee naar de kerk: over de rituelen en de gebruiken in de eucharistie, voor kleuters.
- Ik vier de mis mee: een zelf-leesboekje voor kinderen van 6-9 jaar, waarin de grote momenten van de eucharistieviering stap voor stap worden uitgelegd.
- Meer inspiratie via de website Gezinspastoraal.be
Rubriek voor gezinnen op de website van de parochie
- met eigen materiaal voor gezinnen
- of met linken naar info, materiaal of initiatieven elders die voor gezinnen interessant zijn (bijvoorbeeld naar websites van de Interdiocesane Dienst voor Gezinspastoraal: www.graagsamen.be of naar www.gezinspastoraal.be). Hier is ook info te vinden over gezinsvakantiedagen in binnen- en buitenland. Of een link naar de dienst Gezinspastoraal in het bisdom of vicariaat. Of naar gezinsbewegingen met een aanbod rond gezin, geloof en leven.)
© IDGP vzw
