Ontdek onontgonnen gregoriaans en de schedel van kindmartelaar Justus in de Carolus Borromeüskerk

Wanneer je de Sint-Carolus Borromeuskerk in Antwerpen binnenkomt, valt het meteen op. Een glazen kast, links van de ingang tegen een zuil geplaatst, met daarin een bevreemdende voorstelling. Het lijkt wel een kind met zijn eigen hoofd in de handen. Niet in een diep nadenkende houding à la Rodin, maar werkelijk een afgehouwen hoofd. En dat is het ook.

Het verhaal

Het beeld stelt de heilige Justus voor: een negenjarig kind uit de derde eeuw in wat toen een deel was van het nog heidense Romeinse Rijk. Toen hij samen met zijn vader op weg was van Amiens naar Parijs, werd het diepgelovige jongetje tegengehouden door Romeinse soldaten. Zijn vader kon vluchten, en omdat Justus weigerde te zeggen in welke richting, werd hij onthoofd. Waarna hij volgens de legende zijn hoofd opraapte en zijn waardigheid behield.

Justus zou als martelaar vereerd worden. Hij is een ‘cefalofoor’: Grieks voor ‘hoofddrager’. Er zijn wel meer martelaren bekend in deze categorie.

Wat er precies met de relieken van de heilige Justus is gebeurd, is niet helemaal duidelijk. Het lijkt erop dat zijn hoofd een tijdlang in Trier aanbeden werd, en zijn lichaam in de Walburgiskerk in het Nederlandse Zutphen. Dat hoofd, of een deel ervan, wordt momenteel in Sint-Carolus Borromeus als relikwie bewaard. De Zutphense geestelijke Egbert Spitholt heeft het over pars capitis Sancti Justi, inserta capiti cereo: een deel van het hoofd van de heilige, in een wassen hoofd ingevoegd.

Manuscript in vergetelheid geraakt

In Zutphen was er in de middeleeuwen en daarna een uitgebreide verering van deze martelaar, het hoeft dan ook niet te verwonderen dat er een eigen gregoriaans heiligenofficie voor hem geschreven is dat bewaard is gebleven in een manuscript in de plaatselijke Walburgiskerk.  Ongetwijfeld ter plaatse heel vaak gezongen in de twaalfde, dertiende en volgende eeuwen, maar later raakte het in de vergetelheid. Tot Rens Tienstra, een Nederlandse gregorianist, het enkele jaren geleden weer bovenhaalde en publiceerde.

Bijzondere uitleenbeurt

Van 21 juni tot 15 november 2026 is een bijzondere uitleenbeurt gepland. Het hoofd zal vanuit Antwerpen voor zes maanden naar Zutphen worden overgebracht. Een uitstekende gelegenheid, dacht Schola Gregoriana Cantabo, om dit gregoriaanse Justus-officie uit het Zutphense manuscript nog eens te zingen. Dat doen ze op 21 juni in Carolus Borromeuskerk tijdens de artiestenmis (om 11.30 uur), en ook een half uurtje voor die mis door om 11 uur de terts voor H.Justus te zingen.

Op 18 oktober, de feestdag van de heilige, voert Cantabo hetzelfde gregoriaans uit in Zutphen tijdens een mis in de Sint-Janskerk en een vesperdienst in de Walburgiskerk.

Auteur: Hugo Brangers