Zalig de armen van Geest - homilie 29 januari 2023

4e zondag A 2023 01 29 – Sint-Baafskathedraal
Aanstelling tot acoliet van kandidaat-diaken Stijn Vande Moortele

Inleiding

Zusters en broeders, 
Beste Stijn en Ellen, 
Beste vrienden, 

Van harte welkom in onze kathedraal op deze vierde zondag van het jaar. Net één jaar geleden werd Stijn tot lector aangesteld. De dienst van het woord die hem toen werd toevertrouwd wordt nu vervolledigd met de altaardienst. Dit zijn twee stappen naar het permanent diaconaat. We omringen Stijn en Ellen met onze sympathie en steun voor het vervolg van Stijns vorming. 

Het diaconaat, de dienst aan de behoeftige mens, krijgt zo ook vanuit de liturgie een diepere invulling. We horen straks de Zaligsprekingen van Jezus in zijn Bergrede. Kan het een betere lezing zijn voor vandaag? Gebed en dienst in een wereld waar zoveel noden zijn en mensen in armoede. Een steeds maar groter wordende groep. 

We bereiden ons voor op deze eucharistieviering met het erkennen dat we vaak te onverschillig zijn voor armen, treurenden, gevangenen, verstotenen en onze broeders en zusters die vervolgd worden omwille van hun geloof. 

Lezing

Mt 5:1-12

Homilie

Broeders en zusters, 

We hoorden zopas de "Zaligsprekingen". Elke zin – elke uitroep – begint met "zalig": "zalig de armen van geest; zalig de zachtmoedigen; zalig de treurenden...". De tekst wordt universeel erkend en wordt door velen beschouwd als de beste uitdrukking van Jezus' boodschap. Waarom deze voorliefde voor deze verrassende tekst die geen moraal predikt, en ook geen beschrijving geeft van God of van het Koninkrijk Gods? Hij beschrijft concrete situaties die op zich niet briljant of succesvol zijn, maar hij voegt er telkens het woord “zalig” of "gelukkig" aan toe. We zouden het tegenovergestelde zeggen: "Ongelukkig de armen; ongelukkig zij die zacht zijn; ongelukkig die wenen. Zij zijn niet gemaakt voor deze wereld waar alleen de sterksten winnen, waar de rijken zich alles kunnen veroorloven, waar de machtigen hun stempel drukken". Sommige denkers hebben aanstoot genomen aan die zaligsprekingen van Jezus en hebben het christendom een religie voor mislukkelingen, voor losers, genoemd. 

Die tekst moet je dierbaar zijn, Stijn, gezien je engagement als pastoraal werker in het Woonzorgcentrum Sint-Eligius in Zeveneken. Het is inderdaad een van de meest geliefde en gekoesterde teksten. Waarom?

Misschien omdat hij in ieder van ons raakt wat in ons leeft: een mengeling van diep verlangen naar geluk maar ook een besef van onze zwakte en kwetsbaarheid.

Ergens in ieder van ons zit een arme, die huilt, die hongert naar gerechtigheid, die mededogen wil voelen en vredestichter wil zijn. Soms voelen we ons daarin onbegrepen. We zijn gefrustreerd in onze ambitie om het goede te doen. Of we worden belachelijk gemaakt door onze eigen omgeving. Dan loeren wanhoop en defaitisme achter het hoekje, klaar om ons teleurgesteld hart te overspoelen. 

En nu zegt het evangelie niet "ongelukkig", maar “zalig”, "gelukkig". En zelfs tweemaal gelukkig. Enerzijds gelukkig voor wat komen gaat. Voor een belofte die tot ons gericht is in de toekomst. We zullen ooit getroost worden en tevreden zijn. We zullen barmhartigheid verkrijgen en God zien. Het is een zalige toekomst. Maar ook: gelukkig vandaag al, in het heden. Op één voorwaarde echter: dat we arm van geest zijn. "Zalig zijn de armen van geest (of van hart), want aan hen behoort (nu al) het Koninkrijk der hemelen”.

Wat bedoelt Jezus met armen van geest? In tegenstelling tot Lucas die de zaligsprekingen enigszins anders formuleert bedoelt Matteüs met armen "van geest" of "van hart" niet alleen mensen die lijden aan materieel tekort, de economisch armen. Hij heeft het over de geestelijke dimensie van de mens. Je kan het vertalen als nederigheid of geduld. In het evangelie van Matteüs staat deze houding in ieder geval tegenover die van de Farizeeën, gekenmerkt door hoogmoed en eigengerechtigheid. De Farizeeën zijn doof voor het woord van God. Ze staan niet open voor het Evangelie: de blijde, gelukkig makende, zaligmakende Boodschap. Jezus noemt “gelukkig” wie zich bewust is van zijn kwetsbaarheid. Want om de verlossing te verlangen, moet je weten dat je arm bent en tezelfdertijd een open hart hebben. Dan heeft het Evangelie veel te bieden. 

De armen van geest, zijn als "bedelaars van de geest", d.w.z. mensen die vanuit hun armoede tot Gods heilige Geest hun toevlucht zoeken en zich onder zijn bescherming stellen. Wie zijn die mensen, die “bedelaars van de geest”? Juist zij die wenen, die zachtmoedig zijn, hongeren en dorsten naar rechtvaardigheid; zij die teder en zuiver zijn, die vrede brengen en vervolgd worden omwille van de gerechtigheid. En ook – dit is het laatste vers – zij die belasterd worden, bespot of veracht omwille van hun gehechtheid aan Christus. Dat bestaat ook in onze eigen omgeving. Het evangelie spoort hen aan om trouw te blijven zonder zich te verharden. Ze kunnen zachtmoedig blijven omdat ze leven van de Geest die in hen woont. 

Wat wij messiaanse vreugde noemen, is het geluk dat ons ten deel valt als een gratis geschenk van God.

De vreugde van de zaligsprekingen, dat is de vreugde van de Geest.

Wat een omkering van wereldse waarden! In plaats dat we met gespannen wilskracht het geluk moeten veroveren op onszelf en op de anderen, is God gekomen om het ons te geven, gratis, en ons de weg erheen te wijzen. Het Koninkrijk van God kan niet gekocht worden. "Jullie die geen geld hebben, kom naar mij”, zegt Jezus. Maar dat vraagt van ieder van ons toch wel een echte bekering. Wie zich niet bekeert kan ook Gods gave niet zien en nog minder ontvangen. Arm van geest zijn betekent soberheid en delen met wie in nood zijn. De arme van geest is God dankbaar voor zijn gaven. Voor hem is God de Schepper van hemel en aarde en Hij heeft de wereld gegeven opdat de mensen er elkaar gelukkig zouden maken. 

Broeders en zusters, moge deze Eucharistie ons wat meer doordrenken met de zaligsprekingen. Laat ons naar huis gaan met dit geloof in ons hart, namelijk dat het heil ons al gegeven is.  En dit zelfs in de huidige wereld die nochtans voor velen van ons zo enorm moeilijk is. Maar daartoe moeten wij onze armoede niet alleen kennen, maar ook erkennen en ons innerlijk durven openstellen voor Gods aanwezigheid in ons. Dit alles krijgen we en kunnen we beleven in deze eucharistieviering.