Palmzondag © Pixabay
Smaakmaker over de Scheppingsmaand
Het is momenteel Scheppingsmaand. Dat is de periode van net iets langer dan een maand die loopt van 1 september tot 4 oktober. Op 1 september vond de elfde Wereldgebedsdag Zorg voor de Schepping plaats, en het is vooral deze dag waar ik het over wil hebben.
In zijn boodschap ter gelegenheid van die gebedsdag sprak paus Leo XIV over de sociale en ecologische gevolgen van oorlog. Hij roept niet alleen naties, maar ieder van ons op om zwaarden om te smeden tot ploegijzers (zie Jesaja 2,4).[1]Daarmee bedoelt hij dat we de energie die we investeren in vernietiging en conflict, moeten trachten te gebruiken voor zorg, leven en herstel. Het gaat daarbij niet alleen om materiële middelen, maar ook om onze eigen energie. Verspil dat geschenk niet aan zinloze conflicten, is de boodschap, maar gebruik het om geduldig te blijven, begrip te tonen en te contempleren. Laat je van binnenuit transformeren door Gods genade.
Dit is volgens mij een van de belangrijkste punten die Leo hier maakt: de inzet voor het klimaat (of andere sociale doelen) is niet in strijd met een vroom gebedsleven. Integendeel, het maakt er intrinsiek deel vanuit.
[1] Op de webpagina van Ecokerk staat een Nederlandse vertaling van deze boodschap: https://netrv.be/ecokerk/ecokerk-2/1175-boodschap-van-de-paus-leo-ter-gelegenheid-van-de-xie-wereldgebedsdag-voor-de-zorg-voor-de-schepping
Er bestaat een clichébeeld van katholieken als verdeeld in twee groepen: de wereldverbeteraars en de pilarenbijters. De eersten zetten zich in voor rechtvaardigheid, gelijkheid, activisme en het klimaat, maar verliezen daarbij soms de liturgie uit het oog. Ze worden al snel als (te) links, progressief of modernistisch beschouwd.
De andere groep legt juist grote nadruk op het gebed van de Kerk en op de schoonheid en juistheid van de liturgie. Daarbij dreigen de thema’s die voor de eerste groep belangrijk zijn, naar de achtergrond te verdwijnen. Zij worden dan weer als (te) rechts, conservatief of traditionalistisch gezien.
Wat deze gebedsdag ons leert is dat dit cliché niet opgaat. Om dit beter te begrijpen, wil ik even stilstaan bij een van de kernaspecten van gebed: verwondering.
“Vaak vinden we alles in ons leven normaal”, schrijft Koen Vanhoutte in zijn boekje over bidden: een dak boven ons hoofd, werk, meerdere maaltijden per dag, mobiliteit, een rechtsstaat.[2]Dat we daaraan wennen, is heel menselijk. Rijkdom en comfort worden al snel vertrouwd en daardoor vanzelfsprekend. Ze ver-wennen ons als het ware: zonder dat we het merken vergeten we hoe weinig evident ze zijn, en vaak beseffen we dit pas wanneer deze vanzelfsprekendheden wegvallen of bedreigd worden. Bijvoorbeeld bij het uitbreken van een oorlog, het verlies van een huis, of een geliefde die overlijdt.De nieuwsberichten over oorlog tonen ons dat het niet voor iedereen evident is om een veilig thuis te hebben wanneer je op ieder moment kunt worden gebombardeerd of onteigend, en dat een veilig thuis veel meer waard is dan het bezit van een huis.
Situaties van angst en onheil hebben soms het neveneffect om mensen met de voeten op de grond te zetten. We lijken ons dan plots weer bewust van wat er echt belangrijk is in het leven.
[2]Koen Vanhoutte, Bidden is…, Antwerpen: Halewijn, 2022.
© Otheo
Deze heroriëntatie wordt paradoxaal genoeg vaak als verlossend ervaren. Daarmee bedoel ik niet dat verlies of leed op zichzelf verlossend zijn. Wel kunnen zulke ervaringen ons helpen om hoofd- en bijzaken opnieuw te onderscheiden. Op een pijnlijke manier creëert het opnieuw ruimte voor verwondering en dankbaarheid voor wat er nu is. Je komt los van gehechtheden aan dingen die het leven wel gemakkelijker maken, maar daarom niet gelukkiger. Op die manier begrijp ik ook beter wat Franciscus bedoelde met zijn stelling dat “de armen” de kerk moeten evangeliseren.[3] Immers: “Een kameel komt gemakkelijker door het oog van een naald dan een rijke in het koninkrijk van God” (Mc 10,25).
Gelukkig hoeft die heroriëntatie niet altijd pijnlijk te zijn. Een biddende houding in het leven leert ons opnieuw verwonderd te kijken zonder dat daar een pijnlijke breuk voor nodig is. Bidden is leren kijken alsof alle dingen een geschenk zijn: onze geliefden, ons leven, de wereld en talloze kleine dingen die in het dagelijkse leven vaak onze aandacht niet waard lijken. Dat bedoelt Matteüs misschien wanneer hij Jezus laat oproepen om opnieuw als kinderen te worden. Kinderen kunnen werkelijk alles interessant vinden, en met hun fantasie maken ze van het eenvoudigste voorwerp wonderlijk speelgoed (Mt 18,3). Bidden is opnieuw leren kijken naar de wereld, zoals die wereld werkelijk is: een wonder.
Zo schreef Franciscus over het belang van het gebed voor het eten: “Dit ogenblik van zegening, ook al is het zeer kort, herinnert ons eraan dat wij voor het leven afhankelijk van God zijn, het versterkt ons gevoel van dankbaarheid voor de gaven van de schepping”.[4]Er wordt stilgestaan bij iets wat uit gewoonte evident is geworden, maar het niet is. Het gebed maakt ons dankbaarder en misschien ook aandachtiger voor wat we proeven, voor wie naast ons zit en voor wat er voorafging om dit product tot op ons bord te brengen. Het laat zien dat het dagdagelijkse waaraan we gewend zijn bestaat bij gratie van zaken waarover we geen controle hebben en die uiteindelijk teruggaan tot de absolute God die alles overstijgt.
Liturgie is speciaal ontworpen om ons gebed te ondersteunen en te omkaderen in gemeenschap. Het zijn speciale momenten waarop alle aandacht geconcentreerd wordt op wat ons overstijgt. De liturgie maakt het gebed gemakkelijker omdat we voor een deel ontlast zijn van de zelfdiscipline die gebed anders van ons vraagt. Het zijn bepaalde momenten waarop wij het normale leven heel duidelijk en zichtbaar onderbreken om ons te richten op iets anders dat het normale leven overstijgt.
Om terug te komen op het begin: de Wereldgebedsdag voor de schepping is geen interne contradictie. Als we louter op actie gericht zijn, lopen we vast. Onze klimaatinzet komt vaak neer op zaken als kortere douches, minder vlees en zonnepanelen; inspanningen die voelen als druppels op een hete plaat wanneer techgiganten in de wedloop naar superintelligentie astronomische hoeveelheden CO₂ uitstoten en water verbruiken. Heeft het überhaupt nog zin om iets te ondernemen?
Als we daarentegen eerst contemplatief omgaan met de schepping, verscherpt de aandacht voor wat goed is in de wereld en bescherming verdient. Liturgie is gericht op het zichtbaar maken van wat onzichtbaar is en dank zeggen voor het mysterie van God en de schepping. Ik beweer niet dat liturgie automatisch leidt tot meer of betere klimaatinzet. Wat ze wel kan doen, is bijdragen aan een houding van dankbaarheid en verwondering. Wie met volle aandacht en betrokkenheid een gebedsleven onderhoudt, kan vanuit die houding ruimte ervaren voor hoop en voor nieuwe, ongekende mogelijkheden.