© Heilig Hart prent
Smaakmaker over het Hart van de Wereld
Jezus hield van ons. Ik parafraseer hier niet alleen Paulus in zijn brief aan de Romeinen (Rom. 8,37), maar verwijs ook naar de laatste encycliek van paus Franciscus: Dilexit nos (2024), dat betekent: ‘Hij heeft ons liefgehad’. Nu we binnenkort een eerste encycliek van paus Leo XIV mogen verwachten, is dit een goed moment om nog eens stil te staan bij de laatste encycliek van zijn voorganger.
Met Dilexit nos wil paus Franciscus onze aandacht richten op het hart. Daarmee legt hij een theologische en spirituele basis voor de sociale leer die hij eerder ontvouwde in Laudato si’ en Fratelli tutti.
Het hart staat symbool voor de liefde van Jezus voor ons. In ons geseculariseerde land lijkt de devotie tot het Heilig Hart misschien verouderd (denk aan de ietwat kitscherige prentjes van Jezus met een stralend hart op zijn borst). Toch wil Franciscus deze traditie herwaarderen, onder meer op basis van figuren als Franciscus de Sales, Theresia van het Kind Jezus en Ignatius van Loyola. En daar heeft hij goede redenen voor.
Onze samenleving kampt met oppervlakkigheid en onverschilligheid. Diepgang en schoonheid moeten plaats maken voor generische door AI-gegenereerde onzin. Een samenleving die steeds meer door technologie wordt gestuurd (i.e. technocratie), wordt bovendien in toenemende mate harteloos. Digitale media voeden vaak polarisatie en angst, en wakkeren zoveel mogelijk de narcistisch-individualistische karaktereigenschappen aan van tot consumenten gereduceerde mensen. Waarom? Omdat het opbrengt.
De logica van het Heilig Hart gaat daar recht tegenin. Het hart staat voor eerlijkheid, diepgang en openheid. Het brengt fragmentarische ervaringen samen tot een levensverhaal. Het helpt ons buiten onszelf te treden en maakt openhartige ontmoeting mogelijk. Het wekt liefde voor kennis, interesse en mededogen. Het is dé metaforische plaats van onze diepste bedoelingen en geheimen, van onze meest authentieke kern.
Met ‘hart’ bedoelen we dus meer dan enkel het orgaan van de bloedsomloop. Het gaat hier eerder over datgene waarover wij het hebben als wij bijvoorbeeld zeggen: ‘Volg je hart.’ Maar tegelijk is het niet louter cerebraal. Het is het centrum van onze persoon: niet alleen ons denken, maar ook ons voelen en ons hele zijn.
© dilexit nos
Dit verbindt Franciscus met de incarnatieleer. Wanneer de Kerk zegt dat Jezus volledig mens én volledig God is, bedoelt zij niet dat Hij een goddelijke geest was in een menselijk lichaam. Jezus was 100% mens: met een menselijk lichaam, menselijke gevoelens en gedachten, maar volledig vervuld van God. Hij had een menselijk hart, doordrongen van goddelijke liefde. Met dat hart wilde Hij – God de Zoon – de mensen ontmoeten als vrienden. Gods universele liefde wordt (uitsluitend) zichtbaar in concrete gebeurtenissen. In het leven van Jezus zien we het duidelijkst wie God voor ons wil zijn. En Zijn menselijk hart speelt in die openbaring een belangrijke rol. Het is dat hart, zo stel ik het mij voor, dat overloopt van liefde voor ieder die hij ontmoet.
Franciscus trekt vervolgens de rijke traditie van de Heilig-Hartdevotie door naar vandaag. Hij verbindt die met onze persoonlijke spiritualiteit én met onze gemeenschappelijke, missionaire opdracht. Ik kan hier onmogelijk alles bespreken dus ik beperk me tot twee kernbegrippen die mij het meest troffen.
Het eerste is de troost. Door te bidden en onze relatie met Jezus te verdiepen, groeien vertrouwen, openheid en vriendschap. Ook het kruis krijgt daardoor een diepere betekenis. Jezus wilde deze pijn verdragen uit liefde voor ons. Aan het kruis vereenzelvigt Hij zich met allen die verlaten, verraden of mishandeld worden. Zo komt Hij nabij als de troostende God, zelfs voor de meest verstotenen.
Maar in deze devotie ervaart de gelovige misschien zelf ook het verlangen om die gemartelde Jezus te troosten. Zijn doorboorde hart wekt de wens om er te zijn voor Hem, in dat verschrikkelijke uur wanneer hij uitschreeuwt: papa waar ben je? Dit verlangen om te troosten begint met een pijnlijk, maar ook louterend verdriet dat onze verharde harten breekt en tot zachtmoedigheid leidt.
Het tweede treffende begrip is herstel. De verlossing die de aardse Jezus brengt in de evangeliën is immers altijd de verlossing uit iets (bv. blinden worden verlost uit blindheid en doven horen). Hij herstelt een onheilssituatie dat daarom wordt ervaren als heil.
Van Hem leren we niet enkel anderen te vergeven, maar ook – indirect – om zelf om vergeving te durven vragen. Dat vraagt moed en eerlijkheid, want het betekent vaak dat we ons ego en ons eigen zelfbedrog onder ogen moeten zien; hindernissen die verhinderen dat Gods liefde vrij doorheen ons hart kan stromen.
Als wij Jezus echt willen troosten, dan krijgt dat gestalte in daden van herstel. Zo kunnen wij de wonden van Kerk en wereld helpen verzorgen. ‘Alles wat je gedaan hebt voor een van de minsten van mijn broeders, heb je voor Mij [Jezus] gedaan’ (Mt. 25,40). In liefdesdaden krijgt de herstellende kracht van Christus’ hart nieuwe uitdrukkingsmogelijkheden. En deelname aan die herstellende kracht, is tegelijk voor ons de weg naar een dichtere, meer mystieke ontmoeting met Hem
Tot hier mijn hopeloos beperkte weergave van Dilexit nos. Ik hoop dat deze korte kennismaking je zin geeft om de encycliek zelf eens vast te nemen (ik raad het zeker aan). Misschien maakt het je ook nieuwsgierig naar wat paus Leo XIV verder in deze lijn uitwerkte in Dilexi Te. Maar daarover zal je ongetwijfeld nog wel iets zien passeren in het najaar.