Het Lam Godsretabel en de kern van het christelijke geloof

Heeft het Lam Godsretabel nog een boodschap voor ons? Op die vraag formuleerde Ludo Collin, rector van de Sint-Baafskathedraal, een inspirerend antwoord op maandag 2 december 2019 tijdens zijn lezing voor Christen Forum.

Hij deed dat tegelijkertijd historisch en theologisch gefundeerd én ook persoonlijk belijdend.

Dat werd door de talrijk opgekomen aanwezigen, bijzonder gewaardeerd. 

'Sitz im Leben'

Ludo Collin schetste uitvoerig de situatie van Gent omstreeks 1430. Op 6 mei 1432 werd het retabel in de Vijd-kapel van de Sint-Janskerk voor de eerste maal getoond. Op diezelfde dag werd in die kerk ook het zoontje van hertog Filips de Goede gedoopt. Joos Vijd, samen met zijn echtgenote Elisabet Borluut opdrachtgever van het retabel, was dooppeter. Het mecenaat van dit kinderloze echtpaar illustreert de  rijkdom en ook het zelfbewustzijn van de stad Gent.  

In het bijzonder ging Ludo Collin in op de situatie van de Kerk omstreeks 1430. Eindelijk was er een einde gekomen aan het grote Westerse Schisma dat Europa gedurende veertig jaar religieus en politiek had verdeeld. Gent, dat behoorde tot het bisdom Doornik, kreeg een eigen hulpbisschop die er resideeerde. 

Gent kende een rijke waaier aan kerkelijke instellingen met de twee grote abdijen, Sint-Baafs en Sint-Pieters, de vier grote bedelorden (Dominicanen, Franciscanen, Augustijnen en Karmelieten) en drie begijnhoven (Sint-Elisabeth, O.-L.-Vrouw ter Hoyen en Sint-Aubertus/Poortakker). Tal van van kloosters werden opgericht onder invloed van de mystieke en religieuze beleving van de Moderne Devotie waarin Geert Grote en Thomas a Kempis een grote rol speelden.

In de 14de eeuw waren zowel de kloostergemeenschappen als de clerus in verval geraakt op vlak van tucht, rijkdom en weelde. De Moderne Devotie, einde 14de en begin 15de eeuw, zorgde voor een sterke reactie. Men wenste terugkeer naar de oorspronkelijke regel, zij het met de noodzakelijke aanpassingen aan de tijdsgeest en aan het opkomende humanisme. 

Over de spiritualiteit ten tijde van het Lam Gods verneem je meer op de 3de avond van de CCV-vormingsreeks Beeldtaal, muziek en spiritualiteit van het Lam Gods op woensdag 22 april 2020 (20u, Sint-Baafshuis - inleider: Dirk Boone)

Johannes Van Impe

Van 1421 tot 1440 was Johannes Van Impe pastoor van de Sint-Janskerk. Hij was een uitmuntende persoonlijkheid, theologisch competent (studeerde in Parijs en onmiddellijk na de oprichting aan de universiteit van Leuven) en hij was een literair talent en een dichter. 

Zonder twijfel was hij een belangrijke theologische inspirator voor de gebroeders Van Eyck. Ook de bibliotheken van de beide Gentse abdijen met hun kostbare handschriften, zijn wellicht een onmisbare hulp geweest. 

Ludo Collin steunt de stelling dat het retabel één geheel vormt, een thematische eenheid vormt en een omvattend theologisch programma aanbiedt.   

Verlossing

De omvattende betekenis van het retabel moet, conform de middeleeuwse theologie, gezocht worden in de verlossing van de mensheid door Christus. Het is een altaarstuk. Op het altaar wordt op 'onbloedige wijze' het offer (verwijzend naar het joodse paasmaal) herhaald "tot vergeving van onze zonden".

Het retabel straalt rust en sereniteit uit. Hoop en verlossing voor alle mensen, zijn de overkoepelende thema's.

Heeft het Lam Gods een boodschap voor ons?

Ludo Collin:

"Het is met het Lam Gods, zoals bij alle andere kunstwerken uit onze kerken en kathedralen, bij alle religieuze kunst in onze musea… Wie de Bijbel niet kent, verstaat 70 procent van de kunst in het Westen niet. Inderdaad, naast openheid voor nieuwe kunstexpressies, moeten wij het religieus erfgoed conserveren en met de beste denkbare zorgen omringen.

Het is tegelijkertijd een hele uitdaging dat verleden in onze geseculariseerde samenleving weer tot leven te brengen, te doen spreken.

Als je iemand de schoonheid van het Lam Gods echt wil laten proeven, dan moet je hem of haar ook binnenleiden in de schoonheid van het christelijke geloof. 

Ik zou het jammer vinden als de grote rijkdom van de religieuze kunst in onze kerken, kloosters, kapellen en musea weinig of niet benut zou worden in de geloofscommunicatie, het godsdienstonderwijs en de catechese. Ik denk dat wij daar kansen laten liggen.

Wij kunnen de christelijke boodschap en het visioen over de mens en de wereld vertellen aan de hand van ons patrimonium, aan de hand van onze religieuze kunst.

Zeer zeker biedt het Lam Gods alle kansen tot die dialoog. Het biedt de kans om aan niet-christenen kennis te geven van de christelijke kijk op thema’s die maatschappelijk aan de orde zijn: ecologie, volksmigratie, verdraagzaamheid, eerbied voor elk leven, soberheid, …Het moet een dialoog zijn niet enkel op het intellectuele niveau, maar een dialoog die elkeen raakt en waarbij alle dimensies betrokken zijn.

Het Lam Gods is een onuitputtelijke bron om te mediteren over lijden, dood en verrijzenis van Chrstus. Onze God is een God die meelijdt, een God met pathos en passie, een liefhebbende en geëmotioneerde God. Daaruit blijkt de ware menswording van God: hij gaat door de dood heen en neemt het lijden van de mensheid op zich….Christus is de antiheld, hij toont aan dat bij God andere waarden primeren."

De blik van het Lam

"De merkwaardige restauratie van het centrale panel van het Lam Gods was voor mij een enorme ervaring. Ruim een jaar geleden werd ik geconfronteerd met het nieuwe hoofd van het Lam. En terwijl Hélène Dubois (hoofd restauratieteam KIK) op wetenschappelijk perfecte wijze dat restauratieproces aan het toelichten was, drong de blik van dat Lam mij door merg en been. Heel het retabel kreeg voor mij ineens een andere betekenis.

Daar waar het tot dan toe een meesterwerk was van de Vlaamse schilderkunst met een bewogen geschiedenis die lijkt op een 'soap', werd ik plots met mezelf geconfronteerd en met mijn eigen levensengagement.

In een flits gingen een aantal krachtige woorden van Christus mij door het hoofd. Ik hoorde Jezus herhalen wat hij zei op het laatse Avondmaal bij de voetwassing: “ik heb u een voorbeeld nagelaten opdat gij zoudt doen wat ik u heb voorgedaan”… Ik hoorde opnieuw wat hij zei tot de jonge man die hem vroeg wat hij moest doen: “wil je volmaakt zijn, ga dan verkopen wat je bezit, geeft het aan de armen en kom dan terug om mij te volgen...”  Ik hoorde hem opnieuw zeggen daar op de berg van de bergrede : “zalig ben je als….”

En ik was beschaamd…Ik kan mij niet verwijten dat ik onvoldoende zorg besteed aan het Lam Gods, dat ik niet mijn uiterste best doe om dat topstuk van de kunst met de beste zorgen te omgeven. Maar de boodschap van het Lam en de dringende oproep die er van uit gaan werden mij duidelijk door die blik: "Ja er is hoop op een nieuwe toekomst…op een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Maar ze liggen ook in mijn en uw handen als wij de naam van Christus in waarheid dragen: 

Vang vluchtelingen op, geef warmte aan daklozen, geef brood aan wie honger heeft, geef hoop aan wie de wanhoop nabij is, bescherm het zwakke leven in al zijn vormen, draag zorg voor de schepping, schep vrede om je heen, ….en kom dan terug om mij te volgen….

OMG! Van Eyck was here, dat is het thema voor een waaier van activiteiten waarmee we vanaf 1 januari gedurende een jaar onze Vlamse meester zullen vieren.

Christus de Heer, het Lam Gods was hier, is hier en zal hier blijven zolang de wereld duurt… in de minsten, de kleinsten, de zwaksten onder de mensen…Wat wat je één hen van hen gedaan hebt, heb je aan mij gedaan…"

Klik hier voor een overzichtspagina met de activiteiten van CCV bisdom Gent en Sint-Baafskathedraal in 2020  - www.kerknet.be/lamgodsretabel2020