Van zorg naar mededogen - homilie 19 februari 2022

De zorgpastores waren uitgenodigd voor een ontmoetings- en bedankingsmoment met de bisschop. Dat was zeer welkom na zware corontijden. Ze bezochten eerst het bezoekerscentrum Lam Gods in de Sint-Baafskathedraal en vierden nadien eucharistie met de bisschop in de askapel van de crypte, tafelden samen in het Sint-Baafshuis en gingen in gesprek met de bisschop. "Nu kan ik weer een tijd voort," zei één van hen. 

Inleiding 

Beste vrienden, 

Ik ben heel blij deze eucharistieviering met jullie te mogen vieren. Eindelijk komen we samen. Jullie vertegenwoordigen nochtans een deelgebied van ons pastoraal werk dat me bijzonder aan het hart ligt. We kunnen dus alleen maar dankzeggen… eucharistein in het Grieks.

Door de pastorale taak die ons toebedeeld is staan we heel dicht bij het evangelie. Het is door onze zorgende aanwezigheid dat we van de Blijde Boodschap getuigen. We proberen de juiste woorden te vinden. Vaak is onze taal non-verbaal. Soms is het gewoon er zijn.
De lezingen van vandaag getuigen op een uitstekende manier van die fundamentele menselijkheid, van die in-christelijke goedheid, waartoe we geroepen zijn. 

Laat ons onszelf innerlijk voorbereiden om Gods woord te beluisteren, te ontvangen en te beleven. 
 

Evangelielezing

Lc 6, 27-38

Homilie

Beste vrienden, 

Zijn vijanden beminnen. Een van de mooiste passages in het evangelie. Maar ook een van de moeilijkste om in het leven waar te maken. 

Bij de lezing ervan vroeg ik mij af welke boodschap onze zorgpastores ontvangen. Een titel voor deze meditatie zou kunnen zijn: “van zorg tot mededogen”. “Van… tot…” betekent dat er een weg afgelegd wordt. We gaan van “iets” (zorg) naar “iets meer” (mededogen). Wat je nu ziet is wellicht ziekte, begrensdheid, oude leeftijd, eenzaamheid, vormen van economische of spirituele armoede… Realiteiten die eigenlijk vijanden zijn, want ze beletten ons te leven zoals wij het wensen, het dromen of – naar onze mening althans – waar wij recht op hebben. We willen ze in de eerste plaats uit de weg gaan of opruimen. We vermijden of verwerpen vaak spontaan ook de personen die ermee moeten leven omdat ze ons confronteren met wat we niet willen, noch voor onszelf, noch voor anderen. 

Het gaat dus eigenlijk vooral over personen. Ik dan zie ik in onze evangelietekst een evolutie van zorg naar mededogen. 
Jezus zegt tot tweemaal toe: “bemint uw vijanden”. Maar laat ons eerlijk zijn: kan je vijanden beminnen?

Kan je beminnen wie je naar het leven staat, je haat, vervloekt of mishandelt? Als je een vijand bemint, is hij dan nog een vijand? Maar… wat is dat: beminnen? 

Affectieve en effectieve liefde

Bernardus van Clairvaux stelt zich reeds in de twaalfde eeuw uitdrukkelijk deze vraag. Hij maakt een onderscheid tussen twee soorten van liefde. Zijn visie lijkt mij heel verhelderend.

Hij zegt: er is een affectieve liefde, die we spontaan voelen… of niet voelen. Op dat gevoel hebben we geen greep. Ik zou die liefde genegenheid noemen in de oorspronkelijke, sterke betekenis van het woord: je voelt een spontane neiging tot een persoon. Het is warme sympathie. Liefde waar we kunnen van dromen.

Maar er is ook een effectieve liefde. Dat is de liefde van de wil en niet alleen van de emotie. Deze liefde is wel-willendheid: ik wil het goede, wat “wel” is voor de andere. Als mijn vijand dorst heeft kan ik hem nog steeds te drinken geven, ook al voel ik voor de rest geen sympathie voor die persoon, omdat ik hem niet verdraag. Maar toch kan ik effectief goed willen doen. En dat is al een authentieke vorm van liefde!

Het gebod zijn vijanden lief te hebben is een gebod van effectieve liefde. Niet van affectieve liefde.  
 

Maar die effectieve liefde kan een weg zijn naar de affectieve liefde die – zo zegt Bernardus – alleen maar later, in de hemel, totaal realiseerbaar is.

Herkennen wij hierin niet onze zorg voor de andere? We willen mensen helpen, en op die manier beminnen, die nochtans in zich iets dragen dat mensbedreigend is: ziekte of een of andere vorm van armoede… De kwetsbare, de behoeftige mens in ieder van ons voelt die bedreiging. Vandaar dat niet iedereen “gemaakt” is om te werken als ziekenhuispastor, of gevangenisaalmoezenier. Van de kant van de zieke uit stel ik de vraag: kan – en mag – een zieke zich wel verzoenen met die vijand in zichzelf? Voor zover zijn probleem onvermijdelijk is, is verzoening met de realiteit een stap in de richting van inwendige vrede.

De zorgpastor kan daarbij een rol spelen. Zijn effectieve liefde bestaat in tijd geven, aandacht hebben, geduld uitoefenen, het juiste woord vinden… 

De gulden regel luidt: “Zoals gij wilt dat de mensen u behandelen, moet gij ook hen behandelen”. De invulling ervan drukt Jezus als volgt uit: “als iemand u slaat, biedt hem de andere wang aan. Als iemand wegneemt wat u toebehoort eis het niet terug…”. Maar Jezus overstijgt hier duidelijk de ethische verplichting uitgedrukt in de gulden regel. Bij Jezus gaat het immers om relatie. En relatie veronderstelt bekwaamheid tot gratuïteit.

In de liefde is de balans eigenlijk nooit echt in evenwicht, want zij slaat altijd door naar de andere.

Effectieve naastenliefde is, in navolging van Jezus, zichzelf geven tot het uiterste, tot het einde. 

Global mercy

Ik zei dat de effectieve liefde ons kan voorbereiden op affectieve liefde.  Tenslotte komt alle liefde van God omdat Hij in wezen liefde is.  We begrijpen nu waarom Jezus zegt: “Weest barmhartig zoals uw Vader barmhartig is”. Wat houdt dat in? Niet oordelen. Dus nog minder veroordelen. En geven. Geven zonder maat, tot het uiterste. Vergeven. (“Vergeef ons onze schulden zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren”). Mededogen is de hoogste vorm van liefde. Want het is de andere aanvaarden, niet alleen ondanks zijn of haar tekorten maar met en tot in zijn/haar tekorten. Want zo is die persoon nu eenmaal. Zo beminnen kan God alleen totaal. Maar daarom ook is onze barmhartigheid het sterkste getuigenis van het evangelie. Sterker dan alle woorden. Daarom is vergeven zo typisch christelijk.

Als we zoeken naar een beeld voor de Kerk, dan zou dat – om het met paus Franciscus te zeggen – het veldhospitaal kunnen zijn. Ik denk in dezelfde lijn aan het ziekenhuisschip Global Mercy, een schip dat binnenkort vanuit Antwerpen zijn jarenlange reis langs Afrikaanse landen zal beginnen om mensen gratis gezondheidszorg aan te bieden.

Zo moet de Kerk zijn: Global Mercy – Globaal, algemeen mededogen.

Iedere gemeenschap zou een Mercy Ship moeten zijn, een boot van mededogen op de oceaan van deze wereld. “Weest barmhartig zoals uw Vader barmhartig is.” U weet dat deze zin Lucas’ interpretatie is van wat in Matteüs heet: “Weest volmaakt zoals uw Vader in de hemel volmaakt is” (Mt 5, 48). Volgens Lucas is de Vader volmaakt als barmhartigheid. “Global Mercy”. Algemeen Mededogen.

De opdracht van de zorgpastor is mededogen te zijn, globaal, voor ieder mens en voor heel de mens. 

De roos 

Of om nog even in de atmosfeer van Sint Valentijn te blijven, zie ik een ander beeld: de roos. De kerk is de plaats waar iedereen rozen kan plukken en aanbieden. Eigenlijk zitten we daarmee paradoxaal in de sfeer van de palliatieve verzorging: wat we schenken is Rozen van barmhartigheid. En dat is de titel van het wondermooi, ontroerend filmpje met Marc Desmet. 

Zeggen die beelden van het veldhospitaal, het ziekenhuisschip en de rode rozen niet dat ieder mens, wie hij ook is, op zoek is naar dat éne: de Liefde. Het werkwoord “beminnen” komt zesmaal terug in onze evangelietekst. En dan heb je nog woorden die er evenzoveel inhoud aan geven: “goed doen, zegenen, voor iemand bidden, geven, niet terugkrijgen, barmhartig zijn, niet oordelen en niet veroordelen, vrijspreken…” Wat alle mensen, van welke cultuur of godsdienst ook, gemeenschappelijk hebben is dat de zin van hun leven bestaat in: beminnen en bemind worden. Daar gaat het om. Daarvoor is Jezus gekomen.

En zo is God. En die liefde (zowel effectief als affectief), die barmhartigheid, vieren en krijgen we nu in deze eucharistie.