Bezield godsdienstonderwijs

‘Bijzondere leermeesters’, zo worden de leerkrachten levensbeschouwing in het officiële basisonderwijs genoemd. Bijzonder zijn in ieder geval Nathalie en Chantal met wie we in gesprek gingen voor het septembernummer van Kerkplein. Dat gebeurde onder het welwillende oog van hun inspecteur-begeleider. We genieten van hun enthousiasme en hun bezieling voor een vak dat nochtans maatschappelijk en politiek zwaar onder druk staat.

(Dit artikel verschijnt in het septembernummer van Kerkplein. Tijdschrift van het bisdom Gent - proefexemplaar via kerkplein@bisdomgent.be - abonneren kan hier )

Hoe zijn jullie in het godsdienstonderwijs beland?

Nathalie: Ik ben een beetje per ongeluk in het godsdienstonderwijs terecht gekomen. En toen dacht ik: ‘Ik wil nooit meer iets anders doen!’ Maar ja, het leven gaat zijn weg en er volgden dus ook andere contexten. De neutraliteit die men van een klastitularis vroeg in het officieel onderwijs, vond ik wel lastig. Niemand is toch neutraal? Ik ben dan klastitularis geworden in een katholieke school. Dat voelde een beetje aan als ‘op reis zijn’. Op het eerste gezicht waren er veel dingen beter: geen eis van neutraliteit, makkelijkere ouders en leerlingen en vooral meer middelen! Maar als je op reis bent, wil je na een tijdje toch terug naar huis.

Ik vroeg me af: waar werd ik nu oorspronkelijk gelukkig van? En dat bleek toch de positie van de bijzondere leermeester te zijn. 
 

Chantal: Ik heb mij eerlijk gezegd in mijn secundair onderwijs nooit geraakt geweten door het godsdienstige of religieuze. Ook van thuis uit was ik niet bepaald katholiek. Maar dan ben ik op het juiste moment de juiste persoon tegengekomen. Een docent godsdienst in mijn lerarenopleiding kon zo goed vertellen en verbanden leggen dat er een hele wereld voor mij openging. Ik dacht: ‘Als het dàt is, dan wil ik daar verder in gaan.’ Na mijn opleiding onderwijzeres ging ik naar Antwerpen voor een bijkomend diploma godsdienst. In Nieuwkerken kwam een nieuwe job in een gemeentelijke basisschool waar voordien enkel katholieke godsdienst was. Eerst kwam daar ook niet-confessionele zedenleer bij, maar intussen zijn alle erkende godsdiensten vertegenwoordigd.

Nathalie, jij hebt ook ervaring in het katholiek onderwijs. Hoe zou je het geven van het vak rooms-katholieke godsdienst in de verschillende contexten (vrij katholiek onderwijs en officieel onderwijs) typeren?

Nathalie: Wat ik interessant vond in het katholiek onderwijs is dat je leerlingen van alle culturen en levensbeschouwingen samen in de godsdienstles hebt. Het is een vak dat ruimte geeft om naar elkaar te luisteren zonder de waarheid te moeten opeisen. Dat je collega’s hebt van andere levensbeschouwingen is dan weer fijn in het officieel onderwijs. We hebben interessante discussies. Je stoot op vooroordelen bij jezelf waar je je niet bewust van was. Je ontdekt de verschillende manieren om de werkelijkheid te beleven en je gaat erover in dialoog.
 
Chantal: Ik ken alleen de realiteit van het officieel onderwijs. Wat ik het meest boeiende vind, is dat ik als leerkracht mee opschuif met de leerlingen, vanaf hun zesde tot hun twaalfde. Ik maakhun groei en ontwikkeling mee, ik deel in hun vreugde en verdriet en kan voor hen een vertrouwenspersoon zijn. Ook de interlevensbeschouwelijke projecten die we kunnen doen, vind ik een enorme meerwaarde. Kinderen van de andere levensbeschouwingen komen dan eens in ons lokaal, ze herkennen een en ander of ze zijn nieuwsgierig zoals de kinderen van niet-confessionele zedenleer. Dat levert altijd boeiende gesprekken op. De conclusie is steeds: er is veel dat ons verbindt en het wederzijdse respect groeit. Je moet de rijkdom van elke traditie kunnen plukken en samenbrengen.

Het leren omgaan met verschillen is meer dan ooit onmisbaar in onze huidige maatschappij en in de ontwikkeling van een kind.

Waarom kiezen ouders voor hun kind het vak rooms-katholieke godsdienst?

Chantal: Er is een serieuze verschuiving merkbaar. Dat voel je vooral in het al dan niet kiezen voor eerste communie en vormsel. Toen ik in 1982 begon, namen bijna alle leerlingen die kozen voor r.-k. godsdienst deel aan de sacramenten. In het voorbije schooljaar deden van de 34 kinderen die rkg volgden 19 kinderen hun eerste communie. De keuze voor r.-k. godsdienst leidt dus niet meer automatisch tot de keuze voor de sacramenten. Ouders denken daarover na. Vaak vinden ze dat hun kinderen later zelf moeten kunnen kiezen. Of ze zeggen zich niet meer thuis te voelen in de kerkgemeenschap en hebben hun kinderen niet laten dopen. Waarom ze dan toch godsdienst kiezen? ‘Omdat dat belangrijk is om onze cultuur te begrijpen’ of ‘omdat we hechten aan christelijke waarden en hen de Bijbel willen leren kennen’, zijn de standaardantwoorden.
Chrétien: Dit is een logische evolutie gegeven de maatschappelijke veranderingen. Het is ook een goede evolutie omdat mensen bewuster gaan kiezen en toch blijven openstaan voor het godsdienstige. Ze maken een onderscheid tussen het ontvangen van de sacramenten en godsdienst op school. Overigens zien we diezelfde evolutie in de katholieke scholen. 

Hoeveel leerlingen kiezen voor rooms-katholieke godsdienst en leidt die keuzemogelijkheid niet tot concurrentie tussen de levensbeschouwelijke vakken?

Nathalie: Bij ons maakt toch iets meer dan de helft de keuze voor een godsdienst. Op 50 kinderen zijn er een 23-tal voor rkg, 19 voor niet-confessionele zedenleer en de overige voor protestantse of islamitische godsdienst. 

Chantal: Wij zitten ook op 60 à 65%.

Van concurrentieel denken heb ik geen last.

Al geef ik toe dat je niet graag leerlingen ziet verdwijnen naar zedenleer. Vroeger dacht ik dat dat aan mij lag. Ik moest dus nog meer mijn best doen, vond ik. Maar dat heb ik losgelaten. Ik besef nu beter in welke maatschappelijke context we leven. 

Chrétien: Bedenk natuurlijk dat jullie les geven in het ‘Soete Waesland’. Er zijn scholen waar er heel wat minder leerlingen voor godsdienst kiezen en waar er soms wel concurrentiedenken is.

Hoe ga je om met de maatschappelijke en politieke druk die er vandaag is om jullie vakken af te schaffen en te vervangen door iets algemeens als ‘burgerzin’ of een vak waarin alle levensbeschouwingen aan bod komen?

Chantal: De wereld is veel complexer geworden. Hoe langer hoe meer volwassenen zijn op zoek naar houvast en spiritualiteit. Ook de kinderen zijn als ‘kleine spiegels van de maatschappij’ veel meer zoekend. Die zoektocht weerspiegelt voor mij de roep naar iets dat dieper gaat.

Nathalie: Ja, naar iets dat dieper gaat dan alleen maar ‘kunnen’ en ‘uitvoeren’ en ‘vergelijken wat er op de markt is’. Want dat betekent dat als ik verdriet heb, ik naar een therapeut ga en daarmee mijn verdriet weg is. Zo werkt het toch niet!

Het aanbieden van die ‘diepere’ waarden kan niet in een algemeen, neutraal vak. Voor ons staat de bezieling centraal. Die vertrekt vanuit wat je zelf gelooft en ontdekt hebt in je leven als waardevol.

Chantal: Ik zou het heel moeilijk hebben om zo’n algemeen vak te geven. Er wordt dan van je verwacht dat je van alle markten thuis bent. Dan kan je toch niets meer doen dan alles even aanraken, oppervlakkig en van buitenaf. Waarin uit je dan zelf je bezieling?

Nathalie: Ik kan toch moeilijk met dezelfde bezieling spreken over de ramadan als mijn collega islamitische godsdienst die dat beleeft van binnenuit, net zoals ik met groot enthousiasme vertel over de paaswake die mij zo vreugdevol maakt. 

Chantal: Wij geven geen oppervlakkige materie.

Wij geven bezield en gepassioneerd les vanuit wie we zijn.

Toch nog even advocaat van de duivel spelend: eigenlijk hoort levensbeschouwing niet thuis op een school, dat is privé. Niet?

Nathalie (enigszins geërgerd): Eigenlijk krijgen wij altijd maar harde vragen waarop we slechts zachte antwoorden kunnen geven en die worden natuurlijk niet gehoord. Wij denken niet zwart-wit. Ons vak mag dan nutteloos lijken, het gaat wel over het leven zelf en wat er daarin echt toe doet. 

Chantal: Het is ook een utopie te denken dat de ouders wel kunnen opvangen wat wij overboord gooien. Dat zal niet of zelden worden doorgegeven in de privésfeer. En wat wordt er dan meegegeven? Wie heeft nog voldoende achtergrond? Ik ben bang dat er dan geen vragen meer gesteld zullen worden. En indien wel, wie kan antwoorden of ten minste richting geven?

Voelen jullie je gesteund door de Kerkgemeenschap?

Nathalie: Ik heb goede contacten met de parochieverantwoordelijken en er is goed overleg. 

Chantal: Dat geldt ook voor mij. De tijd dat kinderen uit het officieel onderwijs tweederangsburgers waren in sommige parochies, is gelukkig helemaal voorbij. 

Chrétien: Maar ook de tijd dat de pastoor regelmatig over de vloer kwam op scholen. Ik begrijp natuurlijk dat dat niet meer kan, maar het zou jammer zijn dat de verbondenheid met de geloofsgemeenschap helemaal verloren zou gaan.

Daarom is het goed dat er binnen de nieuwe parochie en vanuit de parochieploeg contactpersonen zijn voor de scholen.

Peter Malfliet en Karen Germeys  

Nathalie Thyssen is onderwijzeres en geeft als bijzondere leermeester room-katholieke godsdienst (ook rkg genoemd) in de stedelijke basisschool Gavertje Vier in Belsele en in het buitengewoon basisonderwijs van het GO! (gemeenschapsonderwijs) MPI Kompas in Sint-Niklaas.

Chantal Daelman heeft er bijna een volledige loopbaan opzitten als bijzondere leermeester rkg in de stedelijke basisschool De Droomballon in Nieuwkerken-Waas. Ze is onderwijzeres en volgde ook de opleiding godsdienstwetenschappen aan het HIGW in Antwerpen.

Chrétien Vermachelen is inspecteur-adviseur godsdienst voor het basisonderwijs in het bisdom Gent. Hij was leraar in het secundair onderwijs en directeur van een katholieke basisschool. Hij bracht de twee leerkrachten bij elkaar… en zag dat het goed was!