Topstuk 'De Nood Gods' teruggeplaatst in kerk Watervliet

Dit monumentale drieluik, een Vlaams Topstuk, werd ca. 1520 gemaakt voor het hoofdaltaar van de kerk. Het is niet gesigneerd en wordt toegeschreven aan de 'Meester van Frankfurt', een vermoedelijk Antwerpse schilder van wie zich werk in Frankfurt bevindt. 

Bart Van de Keere van de kerkfabriek (bron HLN): 

"Op het gesloten drieluik zie je Jezus voor Pilatus. Bij het openklappen zie je links de kruisdraging, in het midden de kruisafneming en bewening van Christus, en rechts verrijst Christus uit zijn graf.

Het begrip 'Nood Gods' slaat op het verdriet van Maria en anderen die zich bij het dode lichaam van Jezus bevinden.

Het drieluik was beschadigd en moest gerestaureerd worden. Het schilderij staat nu los van de muur, en werd nu op een zwart altaar geplaatst. Nu iets lager en recht, zodat het in volle glorie te aanschouwen is. "

Lees verder onder de afbeelding

Topstuk 'in situ'

De gotische Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaartkerk wordt vanwege haar opmerkelijke architectuur en indrukwekkend rijke interieur 'de Kathedraal van het Noorden' genoemd.

In zijn toespraak legde kanunnik Ludo Collin, bisschoppelijk gedelegeerde bevoegd voor culturele zaken, de klemtoon op feit hoe belangrijk het is dat dit meesterwerk zich bevindt 'in situ', dat wil letterlijk zeggen 'ter plekke', op zijn oorspronkelijke plaats:

"Wij zijn hier samen rond het einde van de restauratie van een parel van ons kunsthistorisch patrimonium, een topstuk van hoge waarde. Toegegeven, een waaier aan musea in Vlaanderen verwennen ons met boeiende collecties en tentoonstellingen. Ze tonen de grootmeesters, halen kunstenaars voor het voetlicht, zij illustreren stijlperiodes en stijlevoluties, wijzen op regionale verschillen, leggen invloeden bloot….
Wat we in een museum doorgaans niet te zien krijgen is de oorspronkelijke omgeving van het kunstwerk. Waar stond het beeld? Waar hing het schilderij? Wanneer en hoe zijn ze daar terecht gekomen en waarom bevonden ze zich nu uitgerekend op die plaats en niet elders?

Kerken zijn doorgaans geen musea. Toch zouden heel wat kerkinterieurs en liturgische voorwerpen niet misstaan in een museum. Waarom? Omdat ze mooi zijn? Ja, maar ook - en vooral - om hun geschiedenis en de verhalen die ze vertellen.

Waarom zijn ze gemaakt, wanneer, door wie en voor wie? Hoe zijn ze daarna gebruikt, Hoe hebben ze de jaren doorstaan en welke sporen hebben ze achter gelaten?

Toen omstreeks 2010 de restauratie van het Lam Gods uit onze kathedraal ter sprake kwam, werd hier en daar stil en ook luid de piste gelanceerd: breng dat retabel over naar het Museum voor Schone Kunsten in Gent, daar zal het tot zijn recht komen en ontsloten zijn voor bezoek. In dezelfde periode begon de restauratie van het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen en bracht men tijdens die periode een groot aantal altaarstukken die gedurende de Franse Periode uit de O.-L.-Vrouw kathedraal werden geconfisceerd, opnieuw naar hun oorspronkelijke plaats in de kathedraal van Antwerpen. Meteen gingen stemmen op : laat die kunstwerken daar, ze zijn voor de kathedraal gemaakt en staan daar op hun plaats.

Wat is de beste piste? Een sluitend antwoord op die vraag kan ik niet geven. Het initiatief van twee jaar geleden Vlaamse Meesters in situ is een aanzet tot antwoord. Toen werden op initiatief van Openbaar Kunstbezit Vlaanderen op 45 sites, waaronder tal van kerken en kloosters, topstukken van de Vlaamse meesters in de kijker gezet op hun oorspronkelijke plaats, in situ. De vaak minder bekende meesterwerken waren voor velen een echte ontdekking, net zoals de plaatsen waar ze al eeuwenlang thuis zijn, vaak ver van het toeristisch gewoel. Ze werden letterlijk uit het verborgene gehaald en in het licht gezet. En bij elk van hen kreeg je informatie over de kunstenaar en over het hoe en het waarom het werk nu net in de kerk, in dat klooster  is terechtgekomen. Het was een succes."

(Lees verder onder de afbeelding)

Draagvlak voor religieus erfgoed

Ludo Collin:  

"Toegegeven moet worden dat de eeuwen door de kerkgemeenschap grote zorg heeft gedragen voor haar patrimonium dat meer dan eens door oorlogen werd bedreigd of eronder te lijden had. De bedreiging die nu sinds enkele decennia leeft, is dat het draagvlak voor dat erfgoed er op vele plaatsen niet meer is en dat verwaarlozing, vervreemding en vernietiging niet denkbeeldig zijn.

En toch. Niet alleen de kerkelijke overheden maar ook burgerlijke overheden, erfgoedorganisaties en ook mensen die niet-gelovig of kerkelijk zijn, zijn zich bewust van de waarde van dit erfgoed als belangrijke dragers van ons collectief geheugen, als bron voor onze lokale geschiedenis, als materiaal voor de mentaliteitsgeschiedenis, als getuigen van ons artistiek en religieus verleden. 

Tegelijk met het verminderen van kerkelijk leven groeide de laatste decennia ook het aantal initiatieven om dat erfgoed te redden en te valoriseren.

Ons religieus erfgoed, en dan moet het niet noodzakelijk over topstukken gaan, in onze kerken en kloosters verdient alle aandacht, zeker nu het draagvlak ervan verloren dreigt te gaan. Elk object hoe groot of minder groot de artistieke waarde ervan is, vertelt ons iets over de mens als maatschappelijk en zingevend wezen. De contextuele informatie ervan maakt er integrerend deel van uit. 

Daarvan is wat jullie hier realiseren een schoolvoorbeeld: ons religieus erfgoed in situ vereist een herwaardering en een geïntegreerde benadering ervan. Jullie triptiek is voor deze monumentale kerk gemaakt, generaties gelovigen van Watervliet hebben er naar gekeken, hebben er zorg voor gedragen  en hebben er hun geloof aan gevoed.

Dat is denk ik een belangrijk aspect dat ervoor pleit dit retabel hier in situ te bewaren onder de best denkbare omstandigheden.

Een kunstwerk als deze triptiek wordt cultureel erfgoed doordat er een bepaalde betekenis en waarde wordt aan gehecht die men wil doorgeven aan de komende generaties: een historische waarde, een herinneringswaarde, een artistieke waarde een emotionele waarde, een maatschappelijke en niet in het minst: een religieuze waarde.

Hierbij is het van belang  voldoende aandacht te schenken aan de betekenisgeving, de contextualisering en de waardering van dat retabel erfgoed als een belangrijk deel van het collectief geheugen van Watervliet en dat niet enkel om het kunstwerk beter te begrijpen maar ook om er de maatschappelijke en hedendaagse relevantie van te zien in de diverse samenleving waarin wij nu leven.

Jullie dragen hier de verantwoordelijkheid over een van de vele parels aan de Vlaamse kroon, gekaderd in een monumentale kerk.

Wat ook de functie en het statuut van deze kerk moge worden, het blijft een oord van stilte, de ideale plaats om de religieuze kunst die ervoor gemaakt is en er de eeuwen door al hangt te ontsluiten voor elkeen."

Klik op de foto hieronder of op deze link om een fotoalbum te bekijken (foto's: Marc Termote)