“Alleen gekruisigd geloof wordt echt christelijk geloof”

Jan Michels, voormalig zorgpastor en medewerker van CCV-caritas in ons bisdom, is nu zo’n drie jaar gevangenisaalmoezenier in Dendermonde. Sinds midden maart in de gloednieuwe gevangenis aan de Tanneweg, een imposant modernistisch gebouw middenin het groen dat plaats biedt aan 444 gedetineerden. “Hier wordt het evangelie geleefd”, zegt hij.

In een van de lange, witte gangen van het complex hangen kunstige zwart-witfoto’s van het oude gevangenisgebouw in de Sint-Jacobstraat. Als we er langslopen, geeft Jan mee dat veel van “de mannen” – sympathieke roepnaam van de gedetineerden – toch nog heimwee hebben naar die plek. Merkwaardig, want het gebouw was uitgeleefd en de leefomstandigheden weinig benijdenswaardig: niet zelden huisden drie man in een cel voor één, matras op de grond. De nieuwe gevangenis is oneindig veel comfortabeler: doorgaans heeft ieder zijn cel met eigen sanitair. Maar de strakke vormgeving voelt killer aan en de solitaire cellen zetten meer aan tot piekeren.

De aanwezigheid van de aalmoezenier, die in het strak gereglementeerde systeem toch een soort vrijplaats heeft, is een zegen. Dat merken we meteen, wanneer Jan, onderweg om ons de nieuwe religieuze ruimte te tonen, wordt aangeklampt door een jongeman in gevangenisuniform: “Pastoor, wanneer mag ik nog eens naar de dienst komen?” Dat hij altijd welkom is, antwoordt Jan en hij belooft het misverstand op te helderen waardoor de man blijkbaar niet wordt opgepikt wanneer een viering plaatsvindt. “Kun je er ook voor zorgen dat mijn broer, die in een andere vleugel zit, tezamen met mij naar de viering kan?”, probeert de jongeman schalks. “Nee, dat zal niet lukken en ik ga het ook niet proberen,” antwoordt Jan met een even brede glimlach.

De aalmoezenier is vertrouwenspersoon en behartigt de zorgen van “de mannen”, maar hij staat best wel met beide benen op de grond en werkt binnen de regels van het systeem.

Wanneer de deur van de religieuze ruimte openzwaait, kun je niet anders dan onder de indruk zijn van de serene en gewijde sfeer (zie foto). Tijdige onderhandelingen tussen de eensgezinde ‘levensbeschouwelijke equipe’ – een katholiek en een protestants aalmoezenier, een islam consulent en een vrijzinnig moreel consulent – en een eerlijk luisterbereide directie, maakten het mogelijk dat de erediensten over een eigen ruimte en over budget voor de inrichting ervan beschikken. Elders moeten ‘de religies’ soms tevreden zijn met een polyvalente zaal, die telkens moet worden ingericht en ontmanteld. De ‘kapel’ in de nieuwe Dendermondse gevangenis ademt een onmiskenbaar christelijke geest, de vrucht van een puike oecumenische verstandhouding. Iets over de helft van de ruimte bevindt zich een uitschuifbare wand, waardoor de moslims vlot een afgesloten, beeldloze ruimte kunnen creëren, een tapijt uitrollen en hun gebed, schouder aan schouder, richting Mekka kunnen verrichten, of waar de vrijzinnigen een bijeenkomst kunnen houden.

De katholieke weekendvieringen in de kapel zijn intense momenten, bijgewoond door pakweg vijftien tot vijfendertig man – met de meest diverse nationale en talige achtergronden – bijgewoond. Ik krijg het volgblaadje van de jongste viering, de dertiende zondag, in handen. De drie Schriftlezingen zijn erin opgenomen. Jan vertelt dat voor het evangelie (hier: de zending van de twaalf) telkens ook één van de andere lezingen wordt voorgelezen. Ik gok: “Je koos natuurlijk het verhaal van Elisa en de kinderloze vrouw uit Sunem. Toch niet Paulus’ doorwrochte doopcatechese uit Romeinen 6 over het sterven met Christus en dood zijn voor de zonde?”

Ik had fout geraden. “Onderschat onze mannen op dit punt echt niet,” reageert Jan.

“Ik heb hier snel geleerd hoezeer de Bijbel aansluit bij het geleefde leven, ja, bij het rauwe straatleven dat veel van onze gedetineerden maar al te vertrouwd is.

‘Ons oude bestaan – ons verleden als verslaafde, als dealer, als dief of geweldpleger – is met Jezus gekruisigd en met Hem leiden wij een nieuw leven.’ In mijn homilie noem ik de dingen bij naam. En ik merk aan hun ernst en aandacht dat ze maar al te goed begrijpen, op existentieel vlak, waarover het gaat. Vele gevangenen zijn ontvankelijker voor de Bijbelse boodschap dan wij, gegoede burgers.”

“Het evangelievers van de voorbije zondag – ‘ Wie niet zijn kruis op zich neemt en mij volgt, is mij niet waard’ – resoneert hier op een bijzondere manier,” vervolgt Jan. Hij staat op, haalt er een tekst bij van de Tsjechische denker Tomáš Halík en citeert: “Ik ben ervan overtuigd dat alleen het ‘gekruisigde geloof’, gekwetst door de smarten van onze wereld, het geloof dat het kruis van de netelige vragen van onze tijd op zich neemt en de lasten van anderen solidair draagt, dat alleen dat geloof de transformatie (metanoia) kan ondergaan waardoor het een echt christelijk geloof wordt – de deelname aan de verrijzenis. Het gaat niet langer om een ‘religieuze overtuiging’, maar om iets ‘waarin Christus leeft’.”

“Dat is wat in de gevangenis gebeurt”, zegt Jan.

Dood en leven zijn hier zeer nadrukkelijk aanwezig.

En voorzichtig, haast aarzelend, voegt hij eraan toe: “We zien hier jammer genoeg veel levens verloren gaan. Maar in gesprekken met collega’s stel ik vast dat elk van ons, door in dat Bijbelse geloof geworteld te staan, al wel een of meerdere levens heeft kunnen redden. Letterlijk zelfs.” 

Helaas geldt ook voor het gevangenispastoraat het Bijbelwoord dat de oogst groot is, maar arbeiders gering in getal. “Door het grote aantal gedetineerden in de nieuwe gevangenis – bovendien zal binnenkort ook de oude gevangenis weer in gebruik worden genomen – kan ik nóg moeilijker dan voorheen tijdig tegemoet komen aan alle vragen naar persoonlijke ontmoeting en gesprek. Een bijkomende pastor voor de katholieke godsdienst zou heel erg welkom zijn.”  

Peter Vande Vyvere
 

naar de site van Kerkopbuw