Diaconie versterken - 2018

Op de vraag ‘wat is diaconie?’ startte Anneleen Decoene met de definitie uit het Handboek diaconiewetenschap:  “Diaconie is dat handelen vanuit en door kerken en andere door het evangelie geïnspireerde groepen en bewegingen dat gericht is op het voorkomen, opheffen, verminderen, dan wel mee uithouden, van het lijden en de maatschappelijke nood van individuen en groepen mensen, en op het scheppen van rechtvaardige verhoudingen in kerk en samenleving”. 

Ze verduidelijkt verder dat diaconie behoort tot het hart van de kerk. Paus Benedictus XVI schreef al: “Het wezen van de Kerk komt tot uitdrukking in een drievoudige opdracht: de verkondiging van Gods Woord, het vieren van de sacramenten, de dienst van de liefde. Deze opdrachten veronderstellen elkaar en zijn niet te scheiden. De dienst van de liefde is voor de Kerk geen soort steunverlening, die men ook aan anderen zou kunnen overlaten, doch behoort tot haar wezen, is een onontbeerlijke uitdrukking van haar diepste Wezen.” (Deus Caritas Est). 

In de kerkpraktijk ligt de klemtoon vaak op het vieren van liturgie en is diaconie het kleine broertje. Hoe komt dat? Er is vooreerst een theologische ‘misvatting’ die stelt dat de kern van het geloof te vinden is in de liturgie, dat we vanuit de godsontmoeting in de liturgie de opdracht krijgen ons in te zetten. Diaconie wordt dan een soort afgeleide, iets dat er uit voortvloeit, iets wat erna komt. Misschien is het ook te verklaren uit het doorwerken van een eeuwenlang dualistisch denken waarbij spiritualiteit en rede/rationaliteit hoger wroden gewaardeerd dan materialiteit, lichamelijkheid en emotionaliteit. Spiritualiteit kent in onze samenleving ook ‘hippe trends’ zoals mindfulness en het zoeken naar ‘hoe kunnen we het zelf uithouden in de ratrace’ die versterkt wordt in onze neoliberale samenleving. De klemtoon op het persoonlijke welbevinden is veel sterker aanwezig dan de strijd tegen onrecht. Voeg nog toe dat de zingeving en geloof naar de privésfeer worden geduwd, dat geloof niet ter sprake komt op het publieke terrein, en dat processen van schaalvergroting en opnieuw organiseren van geloofsgemeenschappen de aandacht toespitsten naar binnen. Ook dat is niet bevorderlijk voor diaconie, die de blik richt naar buiten, naar de wereld rondom ons, naar de toekomst van onze planeet.

Vervolgens licht ze even toe waar NRV, Netwerk Rechtvaardigheid en Vrede, een netwerk van negen christelijke solidariteitsorganisaties, samen aan werkt, gedreven door het christelijke visioen van gerechtigheid, vrede en zorg voor de Schepping. Ze geloven in de noodzaak én in de kracht van diaconie, die radicaal kiest voor een samenleving waarin solidariteit, menselijkheid en gerechtigheid centraal staan. 

Om diaconie te versterken, schuift ze zes aandachtspunten naar voor. 

1.  Word bewogen door onrecht. Bereid en open zijn om zich te laten raken, te laten bewegen door onrecht lijkt vanzelfsprekend, maar is het niet. Er is veel onverschilligheid en vooral veel ongeloof in verandering. Dorothee Sölle, politiek- feministische theologe, zei hierover: “Het diepste atheïsme is dat we onszelf machteloos verklaren en zeggen dat we niets kunnen doen tegen de bewapening en de honger.” Dit ongeloof moeten we durven afleggen, om mee in de tegenstroom te gaan staan van mensen die vandaag zichtbaar maken dat een andere wereld mogelijk is.

 2. Analyseer de machtsverhoudingen in de samenleving

Ook onrecht is vaak niet zo zichtbaar. Daarom hebben we analyses nodig die zichtbaar maakt hoe de samenlevingsstructuur bepaalde groepen bevoordeelt en andere groepen benadeelt of onderdrukt. Paus Franciscus noemde in Evangelium Gaudium “sociale ongelijkheid de wortel van alle kwalen in de samenleving.”  Als je in een machtige positie staat, merk je niet hoe macht verdeeld is, want je eigen macht is voor jezelf onzichtbaar. Daarom hebben we verhalen nodig van mensen in de marge. Dit vraagt om onze oren goed te luisteren te leggen bij mensen die arm gemaakt worden, die uitgesloten worden en bij de organisaties die met hen werken. 

3. Analyseer je eigen machtspositie om te gaan werken mét en niet voor mensen

De plaats waar onze voeten staan in de concrete materiële werkelijkheid bepaalt wat we denken, wat we zien en wat we niet zien. Een kruispuntperspectief toont dat iedereen zich op verschillende assen situeert: de as van gender, van religie, van nationaliteit, inkomen… Iedereen bevindt zich op een eigen, gesitueerd kruispunt. Anneleen Decoene maakt het concreet: “Als witte, christelijke, middenklasse vrouw kan ik slachtoffer zijn van seksistische onderdrukking, maar in andere maatschappelijke assen ook een dominante positie hebben. Dan worden de vragen: Waar moet je je macht aanwenden om aan pleitbezorging te doen? Waar zet je beter een stap terug? Enkel zo kan je op een gelijkwaardige manier gaan samenwerken, wat er ook voor kan zorgen dat de ander minder afhankelijk wordt. Gelijkwaardigheid is werken mét mensen, niet voor mensen. Door te werken met mensen die het lastig hebben, ga je ook je eigen positie in vraag stellen, je eigen denkbeelden en vooroordelen. Als het gaat over een echte ontmoeting van mens tot mens, is het erg belangrijk om die gelijkwaardigheid na te streven en je er voortdurend bewust van te zijn dat de leefwereld van kwetsbare doelgroepen een andere is, en dat we die leefwereld ook niet zomaar kennen. 

4. Politiseer de diaconie

In onze samenleving, die steeds meer uitsluiting, discriminatie en ongelijkheid kent, waar de welvaartstaat wordt afgebouwd en de sociale zekerheid onder druk staat, is het gevaar groot dat diaconaal werk “ingepast wordt” in een kader dat onrecht veroorzaakt. Wie wordt gediend? Het is mogelijk om goed te doen binnen onrechtvaardige structuren. Maar het is ook mogelijk om diaconale initiatieven op te zetten, die onrechtvaardige structuren aanpakken en transformeren. Diaconaal werk kan de ordening van de samenleving omkeren en meer zijn dan louter een correctie in het kader. Denk aan de barmhartige Samaritaan. Wat als alle barmhartige Samaritanen zouden samenwerken om iets te doen aan de onveiligheid op de weg tussen Jeruzalem en Jericho? Wat als ze er preventief voor zouden zorgen dat mensen geen rover zouden worden? Dit toont dat we ook kunnen zoeken hoe we aan de structuren werken. “Structureel werken” klinkt vaak als iets waarbij we meteen naar de minister moeten trekken, maar structuren veranderen begint in je eigen omgeving, zeker in onze samenleving die onrecht ziet als een persoonlijk probleem, dat je in je eentje moet zien op te lossen. Samen met anderen de vraag stellen en naar perspectieven kijken, mensen vanuit het dagdagelijkse samen brengen en organiseren, tegenmacht opbouwen en structuren veranderen: dat noemen we politiseren. Diaconie moet daar zeker oog voor hebben.

Diaconie heeft altijd te maken met drie aspecten: hulpverlening, solidariteit én pleitbezorging. Het is dus niet alleen ingaan op wat bijvoorbeeld een gemeente aanbiedt, maar zelf ook een signaalfunctie opnemen naar hen toe. Dat is superbelangrijk. 

5.  Zet in op duurzame gerechtigheid

Diaconie is hele opdracht en daarom is het belangrijk die zo te organiseren dat het doenbaar is, zodat mensen er niet aan opbranden, dat er duurzaam kan worden ingezet op gerechtigheid. Dat kan je bereiken door met elkaar te spreken over motivatie en inspiratie,  door te ijveren voor erkenning -  ook bij kerkelijke overheden - door successen te vieren, door samen visie te ontwikkelen, door de hoop te cultiveren, door samen plezier te beleven, en ook door los te laten wat niet meer kan. Misschien gaat het dan daarna verder op een andere manier en een andere vorm, maar dat is ook een belangrijk perspectief.

6. Werk samen

Gerechtigheid realiseren kan je niet in je eentje. Je kan dat niet doen buiten een groep om. Gerechtigheid is een opdracht voor de hele geloofsgemeenschap. Diaconie is niet iets dat één of twee mensen op zich nemen. Daar staat een groep achter, die draagt. De oproep hier is: creëer dat draagvlak, zoek daar samen rond. Werk daarin samen met hen in minder machtige posities. Wat thematiseren wij niet of omgekeerd: als socio-economische kwetsbare mensen aan zet zouden zijn in onze organisaties en groepen, het voor het zeggen zouden hebben, hoe zou dat onze werking veranderen? Werk ook samen over de grenzen heen van territoriale en categoriale pastoraal, van geloofsgroepen en pastorale eenheden en bisdommen heen. Werk zeker samen over de grenzen van levensbeschouwingen heen, met groepen, die ook een visie hebben op onrecht in de samenleving. Dit is een noodzaak in onze samenleving vandaag. Het kan niet anders.

5. Diaconie: plaats van Godsontmoeting, plaats van kerkvorming

Anneleen Decoene zegt dat hoewel het woordje ‘God’ niet veel genoemd is, God toch veel ter sprake is gekomen, omdat betrokkenheid bij onrecht voor christenen geen louter activistische zaak is, maar is een echte theologische kwestie. De God van de christelijke traditie is immers een zeer partijdige God, die zich verbindt met de onderkant van de samenleving. Het is dan ook vanuit de inzet met hen die niet gehoord en gezien worden, dat iets van die God zichtbaar kan worden. Waar het visioen van gerechtigheid een stukje uitgevoerd wordt, waar mensen oefenen in gerechtigheid: dat zijn de plaatsen waar God ontmoet kan worden, dat zijn plaatsen waar kerk gevormd wordt. Dan is diaconie een manier van kerk-zijn, het is gelovig handelen. Diaconie is eredienst: brengt eer aan mens en aan God, maakt godsontmoeting mogelijk en overstijgt de scheiding tussen doen en spiritualiteit. In diaconie gebeurt kerk.

Rita Boeren

Gespreksvragen 

1. Door welk onrecht worden wij bewogen? Waar doorbreken wij de onverschilligheid? Wat doen wij al? Wat doen wij (nog) niet?
2. Hoe kijken wij naar onze samenleving en naar de machtsverhoudingen die daarin aanwezig zijn? Hoe zouden wij onze maatschappijvisie omschrijven?
3. Welke machtspositie nemen wij zelf in? Wat is nodig om op basis van gelijkwaardigheid te kunnen samenwerken met anderen? Waar worden wij zelf geraakt en veranderd door diaconie?
4. Wie wordt door onze diaconale initiatieven gediend? Keren onze initiatieven ook structuren van onrecht om?
5. Hoe zorgen we ervoor dat we het engagement samen uithouden? Waar kunnen we onze draagkracht versterken? Wat moeten wij loslaten?
6. Met wie werken wij samen? Me wie werken wij nog niet samen? Waar liggen nog onbekende coalities, verrassende bondgenootschappen, op ons te wachten? Hoe kunnen we ons draagvlak vergroten?

7. Hoe kijken wij naar de omschrijving van diaconie als ‘eredienst’?