Een nieuw lectionarium voor de eucharistieviering
Vanaf de advent van 2027 zullen in onze kerken de Schriftlezingen tijdens de zondagse eucharistieviering anders klinken. Het wordt een kans tot een hernieuwd luisteren naar Gods Woord. Wie benieuwd is, kan dit najaar al in Oostende terecht voor een tweedaagse over de Schrift in de liturgie en over het nieuwe lectionarium voor de zondagen.
(artikel uit Kerkplein jg 34, nr. 3)
De deuren helemaal open
Een lectionarium is een ‘voorleesboek’. Je ziet het meteen wanneer je het openslaat: er staat niet al te veel tekst op één lijn en de bladspiegel is overzichtelijk. De inhoud is de Bijbel, of beter de ‘Schrift’ – toch een minder neutrale term voor een boek waarin we Gods Woord trachten te beluisteren – maar dan weergegeven in ‘perikopen’: zorgvuldig afgebakende tekstgedeelten die verdeeld worden over de verschillende (zon)dagen van het liturgisch jaar. Die indeling is dezelfde voor de hele wereldkerk. Een van de uitgangspunten daarbij is het verlangen van de concilievaders (Vaticanum II, 1962-1965) om de deuren van de Bijbelse schatkamer zo ver mogelijk open te zetten.
Stonden ze dan nog niet helemaal open? Tot 1969 – het nieuwe leesrooster oftewel de ‘ordo lectionum missae’ was pas enkele jaren na het Concilie klaar – was het aandeel van het Oude Testament uiterst beperkt en van de evangelies werd vooral Matteüs beluisterd. Het was een éénjarig rooster met elk jaar dezelfde lezingen en slechts twee Schriftlezingen per zondag (brief en evangelie), met als resultaat een nogal karig contact met de Schrift. Sinds 1969 echter wordt in onze liturgische vieringen ‘de tafel van Gods Woord’ zo rijk mogelijk aangericht (vgl. Algemene Instructie van het Romeins Missaal, 57), op voorwaarde natuurlijk dat we geen gerechten weglaten. Op drie jaar tijd (A-B-C) lezen we op de zondagen de belangrijkste Schriftteksten uit het Oude en het Nieuwe Testament en tijdens de weekdagen lezen we over twee jaar gespreid bijna de gehele Schrift.
Maar er is meer. Op de zondagen is er een doordachte afstemming gebeurd van de lezingen ten opzichte van elkaar. Altijd is er een verband tussen de eerste lezing en het evangelie. De idee is dat we zo beter de continuïteit tussen de beide Testamenten zien (vgl. AIRM 357). Er is immers geen plan A (Oude Verbond) dat fout loopt en een plan B (Nieuwe Verbond) om dit weer recht te trekken. God is de ene Heer van de hele heilsgeschiedenis. Wat over Jezus verkondigd wordt, is los van de joodse Schrift geheel onbegrijpelijk en omgekeerd loopt de geschiedenis van Abraham, Mozes en de profeten al vooruit op de menswording. Slechts in het licht van het ene kunnen we het andere ten volle verstaan.
Tijdens de sterke liturgische tijden fungeert de tweede lezing, meestal uit de Paulusbrieven, ook nog eens als leessleutel. Ook de ‘antwoord’-psalm heeft zijn naam niet gestolen. Daar hernemen we de thematiek uit de eerste lezing, maar dan in biddende vorm en in het besef dat wijzelf in die schijnbaar verre geschiedenis van het Bijbelse Israël betrokken partij zijn. Zo zijn er zondagen in het liturgische jaar waarop het lezingenrooster een Bijbelse catechese presenteert waarmee je je als predikant of catechist alleen maar gelukkig kan prijzen. Hoe rijk of complex ook, het is vooral zaak om te ontdekken hoe ‘het Christus zelf is die tot ons spreekt wanneer tijdens de viering uit de Schrift wordt gelezen’ (Sacrosanctum Concilium 7).
Uitgangspunt is de NBV 21
Omwille van al deze troeven hebben de Vlaamse bisschoppen ervoor gekozen om de NBV 21 als uitgangspunt te nemen voor de nieuw te maken lectionaria: het lectionarium voor zon- en feestdagen, maar ook dat voor de weekdagen en natuurlijk ook de Schriftpassages in vele andere liturgische boeken. Het is zoals NBG-directeur Rieuwerd Buitenwerf opmerkte: voor het eerst in vijf eeuwen zullen katholieken en protestanten dezelfde Bijbelvertaling gebruiken en dan nog in hun liturgische samenkomsten.
Nuance, grotendeels dezelfde vertaling. Hier en daar zal er met het oog op het gebruik van de NBV 21 in Vlaanderen (ook standaard-Nederlands, maar toch met eigenheden) en meer bepaald binnen een katholieke liturgie, toch nog gesleuteld worden aan de tekst. Dat doet niets af van het feit dat het een gedeelde vertaling blijft. Dat er, in nauw overleg en via gespecialiseerde vertaalsoftware (Paratext) wijzigingen mogelijk zijn en zelfs de steun krijgen van de oorspronkelijke NBG-vertalers, getuigt net van vertrouwen en goede samenwerking.
Zo wordt in de lectionaria het ‘U’ uit de NBV 21 (waar het God betreft) vervangen door het in Vlaanderen vertrouwde ‘Gij’, bv. in ‘Gij zijt vol erbarmen’ (Ps 51,3b). Ook woorden die een rijke betekenis hebben in onze liturgische en theologische traditie blijven bewaard en worden dus aangepast in de NBV 21, bv. ‘aalmoes’, ‘verrijzenis’ en ‘heerlijkheid’.
Hoe het zal klinken als de lector, diaken of priester uit de NBV 21 leest? Natuurlijk anders dan we gewoon zijn. Een nieuwe Schriftvertaling vraagt een kleine inspanning van de luisteraar. De oudsten onder ons hebben het trouwens al eens eerder meegemaakt, in 1978/79. Maar een nieuwe Schriftvertaling kan ons net zo goed opnieuw verrassen. Omdat het niet meer zo voorspelbaar is welke woorden we zullen horen, worden we uitgedaagd om met nieuwe oren te luisteren.
Het doet een beetje denken aan een aanpassing op weliswaar veel kleinere schaal: de enkele woorden die veranderd werden in het Onze Vader, intussen ook alweer tien jaar geleden, met als blikvanger ‘breng ons niet in beproeving’ in plaats van ‘leid ons niet in bekoring’. Het is voor velen een moment geweest van herontdekking van en catechese over dit gebed: wat staat er eigenlijk, wat zeggen we al zovele jaren, de ene keer al bewuster dan de andere? Ook de heruitgave van een lectionarium kan een aanleiding zijn om opnieuw bewuster om te gaan met de Schrift in liturgie en gebed.
Dieter Van Belle
‘Ik kreeg de boekrol te eten’
Om de introductie van die nieuwe liturgische boeken goed en tijdig voor te bereiden wordt het 70ste Liturgisch congres op 9 en 10 november 2026 helemaal in het teken gesteld van het nieuwe lectionarium voor de zondagen.
Als vanouds richt dat congres zich tot alle gelovigen die zich willen verdiepen in de liturgie en in het bijzonder tot de voorgangers onder hen. Zeker nu we op een nieuwe locatie samenkomen – het vertrouwde ‘Duinse Polders’ in Blankenberge verdwijnt – hopen we een ruime groep deelnemers aan te trekken. Allemaal mensen die, zoals de profeet Ezechiël, zondag na zondag de boekrol te eten krijgen (vgl. Ez 3,2), die zich Gods Woord eigen maken en ervan leven.
Er zullen algemene inleidingen zijn, bijvoorbeeld over waarom de Schrift in de liturgie is als een vis in het water (een sprekend beeld ginds aan de kust). Bijbelkenners zullen spreken over de tekstkeuze in het lectionarium. We zullen ook nadenken over hoe het lectionarium in geloofsgemeenschappen kansen schept tot verdieping en verbinding. Over hoe je de (nieuwe) antwoordpsalmen kan uitvoeren, of hoe de ‘zondag van het Woord’ in de parochie kan landen. We zullen stukken uit het nieuwe lectionarium kunnen proeven. En daarnaast is er genoeg kans voor netwerken over parochies en bisdommen heen, al dan niet in het plaatselijke zwembad.
Het volledige programma is makkelijk terug te vinden op www.liturgischcongres.be Het is ook daar dat u zich kan inschrijven. Welkom en hopelijk tot in Oostende!