Smaakmaker over Schepping en Armoede

Het moet anders!

We schrijven 1870. Nog nooit leek de mens zo vervreemd van zichzelf en van de natuur. De omstandigheden in de stad zijn ronduit afgrijselijk. Vanwege de bevolkingsexplosie nemen miljoenen mensen uit het platteland hun intrek in de stad. En die steden barsten uit hun voegen. Gezinnen met 11 kinderen moeten zien te overleven op een twee- of zelfs eenkamerwoning van slechts 15-25 vierkante meter. De fabrieken draaien onophoudelijk. Daar werken niet enkel mama en papa, maar ook de kinderen vanaf 6 jaar, ongeveer 15 uur per dag, voor een loon waarmee men zich de levensnoodzakelijke middelen nog net kan veroorloven.

In zwaar geïndustrialiseerde steden scheen de zon nauwelijks nog, doordat de grauwe mist, veroorzaakt door zwavel en roet, bleef hangen. De giftige smog tastte kalksteen en textiel aan. Mensen droegen donkere kleding en een zakdoek voor neus en mond. In de rivieren werd volop geloosd en de riolen waren nog niet overal toegemaakt. Dat zorgde voor ondraaglijke stank op dagen van vloed. Het lijkt wel een beschrijving van Mordor door J.R.R. Tolkien (en die associatie was door hem ook bedoeld), maar in veel 19e-eeuwse steden was dit bittere realiteit.

Dat er iets moest veranderen, was voor vele mensen duidelijk. Vanuit christelijke inspiratie probeerden congregaties en lokale initiatieven de situatie voor de mensen wel wat leefbaarder te maken door het organiseren van onder meer armenzorg, onderwijs, weeshuizen en voedselhulp, maar het bleef dweilen met de kraan open. Hoeveel de caritas ook betekende voor de mensen die moesten zien te overleven, het bleef voornamelijk symptoombestrijding. Om de kraan van menselijk leed toe te krijgen, moesten de gebetonneerde structuren van ongelijkheid tenietgedaan worden. Het marxisme had reeds een antwoord klaar sinds 1848, en dat antwoord won steeds meer aan populariteit. Voor de kerk bleef het echter wachten tot 1891 toen Leo XIII een genuanceerder antwoord bood met de encycliek Rerum novarum.

De menselijke persoon centraal

Rerum novarum bleef het recht op eigendom verdedigen (in tegenstelling tot het communisme), maar benadrukte ook het belang van een waardig loon en van rustdagen. Bovendien gaf het de goedkeuring aan arbeiders om zich te verenigen in vakbonden en spoorde het de overheid aan om in te grijpen waar dat nodig was om arbeiders te beschermen tegen de monopolisten.[1] Fundamenteel was het respect voor de menselijke persoon. Dit fundament zou een blijvende rol spelen binnen de sociale traditie van de katholieke kerk. 

Met Quadragesimo anno (1931) behandelde Pius XI opnieuw de sociale kwestie in een intussen al sterk veranderde wereld en introduceerde hij het beginsel van de subsidiariteit. Dat is de suggestie om lokale problemen ook lokaal op te lossen met behulp van middenveldorganisaties. Daarmee positioneert de paus de kerk opnieuw proper in het midden tussen totalitair staatsingrijpen en laisser-faire liberalisme. 

Mater et magistra (1961) adresseert de internationale rechtvaardigheid en de ongelijkheid tussen Noord en Zuid en Populorum progressio (1967) – ondersteund door de constitutie Gaudium et spes (1965) – ging verder in op internationale solidariteit, de ontwikkeling van de gehele mens en relativeerde het recht op eigendom tegenover de noden van alle mensen wereldwijd. 

Met Johannes Paulus II begon de zorg voor de schepping een rol te spelen. In Redemptor hominis (1979) waarschuwde deze al tegen ongeremde exploitatie van de aarde en deed daarbij beroep op Genesis. Hij schreef dat het de wil was van de “Schepper dat de mens met de natuur zou communiceren als een intelligente en edele 'meester' en 'beschermer', en niet als een achteloze 'exploitant' en 'vernietiger’”[2]. Benedixtus XVI ging in Caritas in veritate (2009) nog iets dieper in op de milieukwestie. In de lijn van zijn voorganger stelt hij dat de aarde een gave is van God aan de mens dat met respect moet behandeld worden, maar hij voegt toe dat de natuur ook uitdrukking is van God. “Zij spreekt tot ons over de schepper”, schrijft hij met een verwijzing naar de Romeinenbrief (1,20).[3]

Integrale ecologie

Zes jaar later werd met Franciscus’ Laudato si (2015) de zorg voor de schepping een centraal punt binnen de katholieke sociale leer. Meer nog: vertrekkend van het zonnelied presenteert hij de aarde niet langer als een levenloos ding, naar believen te gebruiken door de mens, maar als een medezuster in de schepping en als de ‘arme’ bij uitstek. Zo schrijft hij: 

“Daarom behoort de aarde zelf, belast en verwoest, tot de meest verlaten en mishandelde van onze armen; zij 'zucht en baart in weeën' (Rom. 8:22). We zijn vergeten dat wijzelf stof van de aarde zijn (cf. Gen. 2:7); ons eigen lichaam is opgebouwd uit haar elementen, we inademen haar lucht en we ontvangen leven en verkwikking van haar wateren”.[4]
Hiermee komen we onmiddellijk op een van de meest vernieuwende punten van deze inmiddels 11 jaar oude encycliek: de notie van integrale ecologie. Fundamenteel aan dit begrip is de overtuiging dat alles onderling verbonden is “en dat een authentieke zorg voor ons eigen leven en onze relaties met de natuur niet te scheiden is van broederschap, gerechtigheid en trouw ten opzichte van de ander”.[5]