Internationale interesse voor Boutersemse kerken

Future for Religious Heritage (FRH) zet zich in voor het doel om Europeanen uit alle gemeenschappen te betrekken bij het erfgoed en de cultuur van Europa. FRH, een non-profit, niet-religieuze organisatie, heeft de missie Europese burgers kansen te bieden om deel te nemen aan alle vormen van erfgoed en cultuur in heel Europa.

Op 22 en 23 oktober jl ging er in Leuven het tweejaarlijks congres van FRH door met deelnemers uit verschillende Europese landen. Met twee bussen kwamen ze op werkbezoek naar Boutersem. Ze waren te gast in de Sint-Annakerk van Roosbeek (HannaH) en in de Sint-Michielskerk van Butsel.

In Roosbeek gaf Chris Vervliet, 1ste schepen  en voormalig burgemeester van Boutersem, een korte uiteenzetting over het kerkenplan van Boutersem waar vijf van de zeven kerken onttrokken werden aan de eredienst. In Roosbeek werd de kerk herbestemd tot socio-cultureel activiteitencentrum en museumkerk voor het religieus roerend erfgoed van Boutersem. De kerk van Neervelp is formeel ontwijd en vervult een functie als sociaal-cultureel ontmoetingspunt van de gemeenschap. Drie andere kerken zijn bestemd voor ontwijding. Een wordt voorlopig gebruikt als dansschool, twee andere kerken worden zeer af en toe gebruikt voor lokale activiteiten. Ze zijn nog niet formeel ontwijd. Elke mogelijke alternatieve functie moet het kerkhof rondom de kerk respecteren. Ook staat de gemeente wat terughoudend tegenover functies die tot meer verkeer kunnen leiden in de kleine dorpskernen. Bovendien vergen alternatieve functies ook enige extra investering, zoals toiletten maar ook de brandveiligheid en de akoestiek.

Chris vertelde hoe in de verschillende parochiekerken participatieweekends werden georganiseerd om de inwoners te betrekken bij de sluiting van hun kerk. Hij wees onder meer ook op het parkingprobleem bij verschillende kerken.

Daniël Vandenhoeck, medewerker van HannaH, werd gevraagd de werking van HannaH toe te lichten. 

Sinds de start, met een maand pop-up in 2021, werden onder meer tentoonstellingen, klassieke en folkconcerten, activiteiten op Open Monumentendag, sterrenkijkmomenten en een muziekweek waarin leerlingen samen met professionele muzikanten Bach ontdekten georganiseerd. De kerk maakt ook deel uit van de Kunstroute van Boutersem. 

Religieuze voorwerpen worden tentoongesteld en de oude kapel naast het koor werd gerestaureerd en ingericht als ‘schatkamer’.

In 2023 werd HannaH Acteum een vzw en kwam er een gebruiksovereenkomst met de kerkraad, het bisdom, gemeente Boutersem en HannaH Acteum. Die overeenkomst regelt het dagelijkse beheer, de activiteiten en de verhuur van de kerk, met behoud van haar religieuze erfgoedfunctie..

De herbestemming bracht ook praktische uitdagingen met zich mee, zoals niet- stapelbare stoelen en het ontbreken van vaste toiletten. Met steun van de Europese Gemeenschap en CERA werden 120 stapelbare stoelen aangekocht; de gemeente voorziet tijdens activiteiten een mobiele toiletunit.

Volgens Daniel blijft erfgoed niet levend door het alleen te bewaren, maar door het opnieuw betekenis te geven in het dagelijkse leven van de gemeenschap. De kerk kan tegelijk museum, concertzaal, tentoonstellingsruimte, klaslokaal en ontmoetingsplek zijn. 
Vooral de ‘Praathoek’ rond de preekstoel benadrukt dat mensen ook buiten activiteiten welkom zijn om mekaar te ontmoeten en te praten.

Hij besluit: Erfgoed blijft leven wanneer mensen er opnieuw iets mee kunnen doen en het gebouw ook betekenis krijgt voor de gemeenschap van vandaag.

Na een koffie, aangeboden door HannaH en de Kerkfabriek van Boutersem, vertrokken de bussen naar Butsel waar Bettie Geelen en Mia Lamaire klaarstonden om de bezoekers te ontvangen.  

Bettie lichtte kort de historiek toe van de kerk en de bestemming van de kerk in de kerkenplannen van 2017 en 2025. In Butsel kreeg de kerk namelijk naast de eredienstfunctie een valorisatie hetgeen betekent dat de kerk gebruikt kan worden voor kleinschalige activiteiten zoals mini-concerten, tentoonstellingen en lezingen. Het is ook een vaste stop tijdens wandelingen in de omgeving. In 2024 werd in deze kerk het project 'Kom en zie”, een nieuw initiatief van de pastorale zone Sjalom Boutersem, afgerond. Mia lichtte toe hoe vanwaar deze idee kwam en hoe ze uiteindelijk kon gerealiseerd worden.

De St. Michielkerk ligt naast een wandel- en fietsroute. Veel mensen komen hier voorbij. Maar als ze de kerk wilden betreden, was ze zelden open. Het was onze droom dat dit een open kerk zou worden, een plek waar mensen konden ontspannen, contact maken met zichzelf, met anderen, met ‘God’. Een plek waar ze konden binnenlopen voor een praatje, waar gezinscatechese kon plaatsvinden, waar Bijbelbesprekingen konden gebeuren… Het klonk ambitieus en dat was het ook, maar we geloofden erin.

We hadden genoeg ideeën, maar hoe ze concreet waar maken en wie zou dat betalen?  
We ontdekten Space for Grace, die nieuwe manieren om geloofsgemeenschappen te vormen stimuleert, met het oog op de kerk van morgen. De organisatie is actief in Duitsland, Nederland en België. In België ontvangt ze financiële steun van de Porticus-stichting.
Het aanvraagformulier zelf gaf inspiratie om onze ideeën aan te scherpen en bredere steun te zoeken. Gelukkig werd ons project goedgekeurd. Dit gaf ons de kans om samen te komen met andere gemeenschappen die ook een aanvraag hadden ingediend; we werden onderdeel van een ‘lerende gemeenschap’, die ons aanmoedigde om binnen onze eigen lokale werkgroep trainingsinitiatieven te ondernemen. We volgden een workshop over ‘patroon-doorbrekend denken’, die ons hielp onze ideeën duidelijker te maken en ze om te zetten in een realistisch plan, met een duidelijke visie en missie, die vier hoofddoelen omvat:

  1. Een ‘oase’—een plek van rust voor de toevallige passant (te voet of met de fiets).
  2. Een ruimte voor ontmoeting, uitwisseling en verbinding, waar iedereen welkom is, zowel medegelovigen, niet-gelovigen als mensen van andere religies, maar ook degenen die zoeken of twijfel ervaren.
  3. Een brug bouwen naar de bredere wereld.
  4. Het christelijk verhaal op een creatieve manier presenteren en het verbinden met ons eigen leven; samen vieren en ontdekken.

Het praktische interieur werd ontworpen door Boîte, een interieurontwerpbureau met ervaring in het creëren van inspirerende ruimtes. We konden rekenen op financiële steun van Space for grace, de kerkfabriek en de pastorale zone. Om de kosten laag te houden, werd het meubilair geschuurd en gevernist door vrijwilligers.  
Natuurlijk waren er onderweg discussies; perspectieven werden uitgedaagd en er werden compromissen gesloten. De trein bleef rijden - soms met wat vertragingen - totdat hij plotseling tot stilstand kwam, toen Guido Dumon, de inspirator en de drijvende kracht achter het hele project, ons ontviel. Toch vindt inspiratie een weg, zelfs waar het pad geblokkeerd lijkt; de trein werd weer op de rails gezet. Op de avond van de inhuldiging zat de kerk vol. De reacties waren erg positief. Er werd ook een oproep gedaan voor vrijwilligers - ‘poortwachters’ - die bereid waren om de kerk dagelijks te openen en te sluiten. Tot onze verbazing kregen we een geweldige respons. Uiteindelijk stelden ongeveer tien vrijwilligers zich beschikbaar; zij vullen nu maandelijks een schema in om beurtelings de kerk te openen en te sluiten. Sinds 30 augustus 2024 wordt dit elke dag met succes uitgevoerd. Een mirakel! Een gekend citaat uit het evangelie wordt hier bevestigd: “Vraag en je zult krijgen” (Lucas 11:9-33). Mensen willen zich inzetten, maar zijn soms te bescheiden om zichzelf naar voor te schuiven. Als ze gevraagd worden, gaan ze er graag op in.

We stellen vast dat er dagelijks bezoekers over de vloer komen. Dat merken we aan de kleine opdrachtjes die gegeven worden, aan de wisselende objecten in de weggeefkast,…

Maar ook hier: Wanneer erfgoed een nieuwe betekenis krijgt voor de mensen van vandaag, blijft het verder leven.