© De theologie van Erik Borgman @RR
Smaakmaker over de Schepping
Voor deze smaakmaker wil ik enkele accenten uitlichten uit een artikel van Erik Borgman over Nicolaas van Cusa, waarin hij het onder meer heeft over het onvermogen van de samenleving om problemen zoals de ecologische crisis aan te pakken. Het fundament van de samenleving is pragmatisch geworden, stelt hij. Dat wil zeggen dat we onderhandelen over alle problemen, en samen zoeken naar werkbare, voor alle partijen aanvaardbare oplossingen. Sommige problemen, zoals het klimaat en andere gepolariseerde discussies, blijken nu net niet onderhandelbaar. Met pragmatiek geraken die simpelweg niet opgelost.
Aan de grondslag van die pragmacratie ligt volgens Borgman het feit dat wij alles zijn gaan uitbannen wat absoluut is. En dat heeft alles te maken met de impliciete keuze die we als samenleving hebben gemaakt om ons wereldbeeld te enten op een bepaalde gedachte van de moderniteit, namelijk dat deze (tijdelijke en eindige) wereld onafhankelijk bestaat en in zichzelf gesloten is als een systeem van wetmatigheden. Dit verschilt van de middeleeuwse gedachte dat net alles dat eindig is, bestaat bij gratie van het oneindige – God. De eindige wereld is niet onafhankelijk, maar bestaat omdat het deel heeft aan het oneindige.
Ontvankelijkheid © RR
De schepping © RR
Cusa denkt verder in die lijn en maakt volgens Borgman duidelijk dat het moderne denken een cruciaal punt over het hoofd ziet, namelijk dat het niet alleen maar gaat om ons eigen perspectief, om onze relatie tot de dingen, maar dat de dingen ook een relatie hebben tot ons. En over die relatie kunnen wij vanuit ons perspectief niets weten. Toch kunnen we de dingen niet alleen zien omdat wij over dat vermogen beschikken. We zien ze ook omdat de dingen zich laten zien. De relatie van de dingen tot ons – die onkenbaar is voor ons – is tegelijk de mogelijkheidsvoorwaarde van ons perspectief, van onze mogelijkheid om de dingen te kennen. Anders gezegd, de mogelijkheidsvoorwaarde voor onze kennis, is gegrond in het onkenbare.
Volgens de moderne gedachte is alles wat wij niet kunnen weten irrelevant. Het enige wat we kunnen weten is hoe de dingen zich aan ons voordoen, niet wat ze werkelijk zijn. Op die manier wordt het menselijke verstand beschouwd als het centrum van het universum, ook al weten we dat we dat niet zijn. Cusa, daarentegen, stelt dat onze kennis altijd een levende relatie is met dat universum dat zichzelf te kennen geeft, en zo de relatie mede in stand houdt.
God, als de onkenbare mogelijkheidsvoorwaarde voor alle bestaan, wordt beschreven als een cirkel waarvan het middelpunt overal is. God is overal ten volle aanwezig op een manier die wij nooit zullen begrijpen vanuit ons perspectief, maar die zich hier en daar wel laat kennen via de dingen. Het gevolg is uiteindelijk een relationeel universum, waarbij je niet zonder meer het centrum van de wereld bent omdat jij het perspectief bezit om het zo waar te nemen, en waarbij je jouw bestaan kan consolideren door de wereld aan je te onderwerpen, te dwingen en te gebruiken. Eerder ben je het centrum van de wereld, omdat alle andere dingen ook centrum van de wereld zijn; een wereld waarin alle dingen door alle andere dingen in stand worden gehouden, en waarbij je gediend wordt door zelf te dienen omdat alle dingen elkaars dienaar en doel zijn.
Volgens Borgman biedt Cusa hiermee een antwoord op de klimaatcrisis. Alles is verbonden met al de rest en heeft alles nodig. De huidige crisis gaan we niet oplossen door vanuit eigenbelang een wereldwijd plan te ontwikkelen en dat aan iedereen op te leggen, maar eerder door op zoek te gaan naar hoe God op verrassende wijze in de dingen werkt die op hun manier, hoe klein dat ook moge zijn, al bezig zijn de schade te herstellen. Aan dat proces dat reeds in gang is, kunnen wij dienstbaar en dankbaar deelnemen. Dankbaarheid, ontvankelijkheid, dienstbaarheid. Daar gaat het hem om. Het moderne denken waar onze samenleving in is gemarineerd maakt ons blind voor wat ons gegeven wordt, omdat dit denken niet redeneert vanuit ‘geven’ en ‘dienen’, maar vanuit ‘nemen’ en ‘heersen’. Net daar “waar het leven en het denken aan de moderniteit ontsnapt”, schrijft Borgman, “daar schuilt onze hoop”.
Niet strijd, overlevingsdrang en overheersing vormen het fundament van de schepping, maar een onzichtbaar netwerk van liefde en zorg, dat de hele werkelijkheid doordringt, maar dat wij niet kunnen kennen. Hier gaat het om geloof, om vertrouwen op die liefde. Borgman noemt dit netwerk ook wel het koninkrijk van God. Wie zoekt, en wie zich laat gevonden worden door de Andere, ziet het spoedig overal opduiken. Niet alleen in grootse nobele daden, maar evenzeer in kleine daden van naastenliefde. In elke liefde is God aanwezig, zegt Borgman. Dezelfde God die schepper is van hemel en aarde, en die als liefde deze schepping volledig doordringt.
Bron: Erik Borgman, Het seculiere experiment opzeggen: Nicolaas van Cusa als wegwijzer uit de huidige crisis, in In het voetspoor van de Komende, eds. Stephan van Erp en Anton Milh (Utrecht: KokBoekencentrum, 2024), 21-36.