© Caspar David Friedrich, Kreuz im Wald, 1812
Smaakmaker over Pasen en Verrijzenis
Het al weer bijna Pasen. Met Pasen viert de kerk dat Jezus uit de dood is opgestaan. Het gaat hier om een gebeuren. Dus niet zomaar om een verhaal dat we ieder jaar opnieuw vertellen, alsof het een sprookje is met misschien wat symbolische betekenis voor onze rituelen.
We herdenken en vieren een gebeurtenis, een historisch feit. Dat is een belangrijke nuance. Want pas wanneer we zonder aarzeling belijden: “Hij is waarlijk opgestaan”, kan de vreugde van het evangelie ontstaan. Dan wordt het evangelie werkelijk een “blijde boodschap”. Als Jezus echt verrezen is, dan hebben dood, tirannie en terreur niet langer het laatste woord. Dan zijn het rechtvaardigheid en liefde die uiteindelijk zegevieren. Is dat niet pas een hoopgevend gebeuren gezien de huidige omstandigheden?
Omdat het hier gaat om God, de Schepper zelf, is de verrijzenis niet zomaar een lokaal of politiek gebeuren. Het betreft hier niet alleen die ene mens uit Nazareth, maar heeft kosmische gevolgen. Uiteindelijk zullen liefde en rechtvaardigheid heersen over de hele schepping. Alle tranen worden gewist (Opb 21,4), afgebroken levens worden hersteld en uiteengerukte families herenigd. De verrijzenis is de grond van die hoop.
Maar goed, veel christenen hebben stiekem wel al eens getwijfeld aan de historiciteit van de verrijzenis. Het verrijzenisgebeuren is dan wel het belangrijkste gegeven van het christelijk geloof, maar het is ook een van de moeilijkste geloofspunten – zeker wanneer we het proberen te begrijpen met onze door de moderniteit gevormde hersens. Vanuit kritisch perspectief klinkt het immers logisch voor die moderne hersens: op basis van wat we weten over het menselijk lichaam is de verrijzenis onmogelijk. Bovendien zijn er geen andere historische voorbeelden van iemand die uit de dood is opgestaan.
En toch zijn het ook diezelfde hersenen die, als gelovige, vertrouwen proberen te stellen in het getuigenis van de kerk: Jezus is verrezen. Zo is het ons overgeleverd. Velen hebben daarvan getuigd, hun getuigenissen zijn opgeschreven, zijn de geschiedenis ingegaan en leven tot op vandaag voort.
Wat moeten we met dit dilemma aanvangen? Sluiten wetenschap en verrijzenisgeloof elkaar uit, of zijn ze toch op een of andere wijze te verzoenen?
Eén misverstand wil ik alvast uit de weg ruimen: als we trouw willen blijven aan de evangeliën, kunnen we de verrijzenis niet reduceren tot een metafoor of symbolische taal voor een innerlijke heropleving. Het realisme waarmee de evangelisten en Paulus over de verrijzenis spreken, laat daar weinig ruimte voor. Hoe ongeloofwaardig het ook lijkt—en dat vond men toen ook al—Jezus is werkelijk verrezen.
© Osnat Tzadok
Wat er precies gebeurd is in die dagen, weten we niet. We beschikken alleen over getuigenissen van gelovigen. Geloof in de verrijzenis vereist dus altijd een geloofssprong, een overgave aan dit getuigenis zonder dat we daarvan ooit enige historiciteit kunnen afdwingen.
Toch zijn er manieren om die sprong denkbaar te maken—als het ware theologische springplanken. Let wel: het gaat hier niet om bewijzen. Geen enkele theologie, hoe verfijnd ook, kan de verrijzenis aantonen. Wat ze wel kan doen, is helpen om vanuit de verrijzenis te denken en te leven, en laten zien dat die manier van denken niet onredelijk is.
Eén mogelijkheid is om de verrijzenis te begrijpen als een meta-historisch gebeuren. Dat wil niet zeggen dat het niet historisch is, maar eerder dat het een gebeuren is waarin eeuwigheid en geschiedenis elkaar raken. Het is een gebeuren van de zelfde unieke orde als de schepping en haar eindvoltooiing. Terzijde, als we even stilstaan bij de absurde onwaarschijnlijkheid van ons eigen bestaan, lijkt zo’n uniek gebeuren misschien al iets minder ondenkbaar.
Wanneer we de verrijzenis zo benaderen, hoeven we haar niet te beoordelen volgens de wetten van de geschiedenis. In plaats daarvan moeten we de geschiedenis begrijpen vanuit het unieke karakter van de verrijzenis zelf. Vanuit de hoop dat liefde kan overwinnen op de dood, en dat daarom een alternatieve wereld waarin de Liefde heerst mogelijk is.
Net zoals we ons absurd onwaarschijnlijk bestaan niet als een vanzelfsprekendheid moeten beschouwen maar als een onbevattelijk geschenk, zo kan de verrijzenis een sleutel worden om de geschiedenis te lezen. Niet van verleden naar toekomst, als een deterministische opeenvolging van oorzaak en gevolg (zoals onze moderne hersens doorgaans geneigd zijn te doen), maar van toekomst naar verleden – waar belofte en vrijheid de richting van de geschiedenis bepalen.
Belofte en vrijheid maken werkelijk geschiedenis, toch als wij denken dat die meer is dan enkel een verlengde van het verleden. Geschiedenis moet afrekenen met het verleden, en het geloof in de verrijzenis is daarom tevens het geloof dat de dingen ook echt anders kunnen – dat in het licht van Christus, alles anders en alles nieuw wordt.
