5 hoogtepunten van Dürers reis door de Nederlanden

Iedereen op reis

Eerst even de tijdsgeest schetsen. Het is 1520, de late middeleeuwen. Het netwerk van land- en waterwegen is goed uitgebouwd. Niet alleen kooplui maar ook steeds meer gewone mensen reizen rond, vaak vanuit hun geloof. Pelgrims waaieren uit naar Rome, Santiago de Compostela en zelfs Jeruzalem. Vanaf de veertiende eeuw reizen ook kunstenaars wat af, op dat moment vaak ten dienste van het hof of om religieuze redenen.

Vanaf de zestiende eeuw gaan de reizen steeds verder, aangewakkerd door de ontluikende renaissance en het humanisme. De mens zet zichzelf centraal en dat uit zich in een ontdekkingsdrang: naar onbekende oorden en nieuwe wetenschappen zoals de cartografie. Italië is op dat moment the place to be, want daar kan je de renaissancekunst en de overblijfselen van de antieke oudheid bestuderen. Ook Albrecht Dürer reist meermaals af naar dat land. 

Wie is Dürer?

Geboren in 1471. Humanist. Ondernemer. Homo universalis. Een van de eerste Europese kunstenaars. Albrecht Dürers werk heeft een opvallend internationaal karakter en vormt een brug tussen Noord en Zuid. Qua inhoud en technieken is de Duitser bijzonder divers. Hij schrijft, tekent, schildert, etst, ontwerpt kostuums en zelfs gebouwen. Dürer verruimt zijn blik tijdens zijn vele reizen en laat zich inspireren door nieuwe landschappen en verrijkende ontmoetingen. Zijn laatste reis, naar de Nederlanden, beschrijft hij zeer secuur in een dagboek. Vandaag, 500 jaar later, geeft dat document ons een uniek inzicht in het Europese reiswezen en het culturele landschap van onze contreien anno 1520. 

5 religieuze hoogtepunten

22 dagen. Zo lang heeft Dürer nodig om zijn traject af te leggen vanuit Neurenberg naar Bamberg, over Frankfurt via Keulen tot in Antwerpen. Daar zal de kunstenaar een jaar blijven en vanuit die uitvalsbasis een bezoek brengen aan Brussel, Zeeland, Brugge en Gent.

Wij focussen hier op enkele interessante momenten uit die periode.  

1. Op audiëntie bij de bisschop in Bamberg

We houden halt in Bamberg, wanneer Dürer nog op weg is naar de Nederlanden. Daar vindt een bijzondere transactie plaats: op audiëntie bij de bisschop ruilt Dürer een schilderij van de heilige Maria en enkele prenten tegen tol- en aanbevelingsbrieven. Die documenten heeft hij nodig voor het korte traject naar Keulen. Handelaars gebruiken dat soort brieven om geen tol te moeten betalen op hun koopwaar, maar Dürers doel is om te voorkomen dat de tolheffers zijn uitgebreide bagage telkens weer zouden doorzoeken. Niemand minder dan Maria geeft hem dus die geruststelling.  

2. Het landschap als spirituele ontdekkingstocht

In die tijd is Antwerpen een absolute voorloper op de kunstmarkt in Europa. Nieuwe kunstvormen nemen de plaats in van de vertrouwde altaarstukken en devotiepanelen. Het landschap verschuift van een klein kijkgaatje achteraan op schilderijen naar het hoofdonderwerp van de schilderkunst. Het puur religieuze motief ruimt plaats voor “het wereldlandschap” en de kijker gaat op imaginaire reis door een uiterst gedetailleerde omgeving. Een spirituele ontdekkingstocht vanuit de leunstoel, zeg maar.

Joachim Patinir is de grondlegger van die nieuwe stijl én een van de hoofdrolspelers tijdens Dürers verblijf in de Scheldestad. Uit diens dagboek blijkt een grote, wederzijdse bewondering en appreciatie tussen de twee. Dürer is eregast op Patinirs huwelijk en maakt later een paar portretten van zijn nieuwe kunstvriend.  

3. Een volmaakte Adam en Eva

In 1504, enkele jaren voor zijn Nederlanden-reis, maakt Dürer een kopergravure van Adam en Eva’s zondeval. Uit de vele voorstudies en het uiteindelijke resultaat met twee ideale lichamen blijkt Dürers eeuwige streven naar de perfecte, menselijke proporties. Het is meester Jacopo de’ Barbari die hem introduceert in die proportieleer. Waarschijnlijk ontmoeten de twee kunstenaars elkaar tijdens Dürers eerste Italiëreis omstreeks 1494.

Tijdens Dürers verblijf in Antwerpen is Jacopo al overleden, maar hij vermeldt hem wel in zijn dagboek. Op bezoek in Mechelen krijgt hij de indrukwekkende kunstcollectie te zien van Margaretha van Oostenrijk. En… daarbij zit werk van Jacopo met een notitieboekje vol aantekeningen over de proportieleer. Ondanks zijn grenzeloze bewondering voor Jacopo (en hoewel Dürer de techniek zelf intussen al beter onder de knie heeft dan zijn leraar), krijgt hij het boekje niet mee van Margaretha.  

4. Een boost voor kerkvader Hiëronymus

De vroege kerkvader Hiëronymus is in die tijd al een geliefd thema in de Nederlanden, en Albrecht Dürer vergroot ’s mans populariteit nog meer. Hij maakt een kopergravure van Hiëronymus, maar zijn schilderij in opdracht van een Portugese mecenas gooit pas echt hoge ogen. ‘Heilige Hiëronymus in zijn studeervertrek’ is een van Dürers meest invloedrijke schilderijen in de Nederlanden. Dat soort portretten, inclusief de voorstudies ervan, betekent een ware revolutie in de grafische kunsten, want nieuwe prentmakers zouden zich allemaal inspireren op het werk dat Dürer maakte tijdens zijn verblijf in de Lage Landen.

Dürer vermeldt in zijn dagboek ook een live portretsessie in Brussel met niemand minder dan Desiderius Erasmus, de man die de geschriften van Hiëronymus vertaalt en uitgeeft. Die eerste tekeningen leiden in 1526 tot de langverwachte beeltenis van Erasmus schrijvend aan zijn werktafel. De overeenkomst met het Hiëronymus-schilderij is een bewuste zet van Dürer. Zijn Erasmus-portret zal uitgroeien tot de bekendste beeltenis van de Rotterdamse geleerde.  

5. Bezoek aan het Lam Gods

Dürer hangt tijdens zijn jaar in de Nederlanden niet enkel rond in Antwerpen. Hij bezoekt Gent en mag er voor een stuiver een bijzonder kunstwerk aanschouwen.

‘Ik zag het Johannesaltaar, een buitengewoon mooi en goed doordacht schilderstuk, en in het bijzonder Eva, Maria en God de Vader zijn erg goed.’

Die passage in Dürers dagboek gaat over het hoogtepunt uit de westerse kunstgeschiedenis, want hij staat op dat moment in volle aanbidding voor het Lam Gods van de gebroeders van Eyck.   

Benieuwd om na deze vijf hoogtepunten nog meer te lezen over Dürers reis door de Nederlanden? Het nieuwe boek ‘De blik van Dürer’ geeft een buitengewone kijk op de persoonlijke interesses en alle details van de reis zelf van de kunstenaar-ondernemer.

De blik van Dürer
Katrien Lichtert en Alexandra van Dongen
Een uitgave van Hannibal Books www.hannibalbooks.be
Prijs: 35 euro