Heeft depressie zin?

Alleen al de vraag stellen of depressie misschien een betekenis en zin heeft, is er op een andere manier naar kijken. Dan is het al niet meer louter een ziekte die bestreden moet worden. Maar minstens ook een signaal om te beluisteren. Misschien zelfs een laatste restje gezondheid dat ons als een geestelijk immuunsysteem aan iets belangrijks herinnert. Maar aan wat? 

Een van de meest oorspronkelijke godsdienstfilosofen van de 20ste eeuw, Romano Guardini (1885-1968), schreef er in de jaren 1920 een dun boekje over: Over de melancholie. Niet veel meer dan 60 kleine pagina’s. Om te lezen en te herlezen. Zalf voor zwaarmoedige zielen. 

Niet voor iedereen

Hoewel misschien niet voor iedereen die lijdt aan zwaarmoedigheid. Guardini heeft het over mensen die door een eigen gevoeligheid lijden aan het bestaan zelf, zonder dat daar een uiterlijk aanwijsbare reden voor is. Het leven loopt prima, alles is er, en toch is alles blah. 

'De erbarmelijkheid van het bestaan, dat het vaak zo onaangenaam en triviaal is, dat verwondt hem. … [Dit] brengt mee dat zo iemand hartstochtelijk iets in de dingen zoekt, wat ze niet hebben.'

'De dingen zijn eindig en alles wat eindig is, is gebrekkig, dat betekent een ontgoocheling voor een hart, dat verlangt naar het onbeperkte.'

Lichtzijde

Frustratie met de beperktheid van het bestaan is de schaduwzijde van de zwaarmoedigheid. De lichtzijde is dat het onvervulde verlangen verwijst naar het onbeperkte, het oneindige, het eeuwige of het absolute dat in het bewustzijn ontwaakt. 

'De zwaarmoedige natuur is in bijzondere mate gevoelig voor waarden. … Hoe hoger de waarde, hoe groter de mogelijkheid, dat deze vernietigend werkt. … Los van elke medische … overweging duidt [zwaarmoedigheid] op het bestaan van het absolute. Het hart getuigt van het oneindige.'

'De zwaarmoedigheid is de pijn der geboorte van het eeuwige in de mens.'

Goede en kwade zwaarmoedigheid

Hoe te leven met de spanning van het eeuwige dat in menselijke beperktheid geboren wil worden? Volgens Guardini is er een goede en een kwade manier, een vruchtbare en een vernietigende. 

'Goed is die, welke voorafgaat aan de geboorte van het eeuwige. Het is de innerlijke benauwenis, welke voortvloeit uit het contact met het eeuwige en roept om de realisering daarvan.' 

'Het is de permanent aanwezige eis om het leven een oneindige inhoud te geven. … Uit haar komen de arbeid en het worden voort en dan is alles veranderd.'

De slechte zwaarmoedigheid kan niet wachten op de vruchten van die kwetsbare scheppende arbeid. Men wil nu al oogsten. Als dat niet kan, dan wil men ook niet meer zaaien. 

'De zwaarmoedigheid wordt dan een vreeswekkende stomheid, waarin de mens zich opsluit, terwijl hij zich afkeert van het goede. Dan ontstaat een gevoel van onvervulbaarheid, dat tot uiting kan komen onder andere, doordat zo iemand meent zijn plicht verzuimd te hebben, gefaald te hebben, zijn tijd verdaan en niet bij machte te zijn een fout te herstellen. … Deze zwaarmoedigheid heeft een ander karakter, ze is slecht.'

'Ze kan leiden tot hopeloosheid en vertwijfeling, zodat de mens wanhoopt aan zichzelf en het idee het spel verloren te hebben zich definitief bij hem vastzet.'

Afstand en relatie 

De mens in wie het eeuwige ontwaakt, bevindt zich in een lastig parket. Want hij moet tegelijkertijd leren uithouden dat een oneindige afstand hem ervan scheidt. Afstand beschouwen als ruimte voor relatie maakt die leefbaar en bewoonbaar. ‘Het eeuwige’ wordt dan ‘de Eeuwige’, aanspreekbaar, of met een meer beladen woord ‘God’. 

'De mens is Gods schepsel. Daarom is het onmogelijk zonder meer in Hem op te gaan en is elke poging daartoe ongeoorloofd. Alle wegen naar God moeten als grondslag het besef van de oneindige afstand hebben, eerbied, vrezen en beven van de zijde van het schepsel. Maar de mens is Gods evenbeeld, geest en persoon. Daardoor kan hij onmogelijk een stuk natuur zijn en is elke poging om dit te worden ongeoorloofd.'

'Het innerlijk van de mens staat integendeel buiten de wereld en voor God, in staat en geroepen om zijn stem te horen en haar te beantwoorden.'

Meer weten

• Romano Guardini. Over de melancholie. Nederlandse vertaling: Ten Have, 2001, ISBN 9789025952518, 61 pagina’s. Niet meer verkrijgbaar. 
• Zaligverklaring filosoof Romano Guardini wordt voorbereid
• Romano Guardini op Wikipedia