Hoe Antoon Van Dyck een Siciliaanse pestheilige beroemd maakte

Op 4 september vieren we de feestdag van Rosalia van Palermo, de beschermheilige tegen de pest en een van de meest fascinerende figuren uit de Siciliaanse geschiedenis. Maar wist je dat haar wereldwijde roem voor een groot deel te danken is aan een Antwerpse meester?

Rosalia leefde in de 12de eeuw als kluizenares in de grotten van de Monte Pellegrino nabij Palermo. Ze was van Normandische en koninklijke afkomst (Sicilië was in die tijd een Normandisch koninkrijk). Een vrouw van die status had maar één opdracht in het leven: een strategisch huwelijk aangaan en een aristocratisch leven leiden. Maar dat zag Rosalia niet zitten. Ze trok zich terug en graveerde volgens de overlevering op haar grot: 'Ik, Rosalia, dochter van Sinibald, heer van [Monte] delle Rose en Quisquina, heb besloten om in deze grot te leven uit liefde voor mijn Heer, Jezus Christus.' 

Ze stierf er even alleen als ze er aangekomen was.

Eeuwenlang bleef ze een lokale volksheilige, totdat Palermo in 1624 werd getroffen door een verwoestende pestepidemie. Volgens de legende verscheen Rosalia aan een zieke jager en wees ze hem de plek aan waar haar beenderen lagen. Nadat haar overblijfselen in een processie door de stad werden gedragen, week de pest. 

Palermo was gered.

Een Antwerpse influencer, Antoon Van Dyck

Toevallig zat de Vlaamse barokschilder Antoon Van Dyck in 1624 vast in Palermo door de quarantaine die wegens de pestepidemie was opgelegd. De jonge Antwerpenaar greep de kans om de heilige op doek vast te leggen. De Vlaamse meester zou haar minstens vijf keer portretteren. Altijd met een schedel, rozenkrans en blonde krullen. Dankzij de verspreiding van zijn schilderijen en gegraveerde prenten – en ook die van vele andere kunstenaars na hem – werd Rosalia een religieuze superster in heel barok Europa.

Van relikwie tot popcultuur

De verering van de Siciliaanse heilige reikt tot op de dag van vandaag. Zo verwijst de Spaanse zangeres Rosalía op haar album Lux in het nummer Reliquia een paar keer subtiel naar haar naamgenote (naar wie ze onbewust genoemd werd door haar ouders).

• De heilige Rosalia schoor volgens de overlevering haar hoofd kaal om afstand te doen van haar schoonheid. De zangeres zingt: [...] y en la ciudad de cristal fue que me trasquilé / Pero el pelo vuelve a crecer... (en in de kristallen stad was het dat ik mijn haar afknipte / Maar het haar groeit weer aan)
• In Reliquia vergelijkt Rosalía de tol van roem en liefdesverdriet met een religieus beeldje of lichaam dat langzaam verbrokkelt en over de wereld verspreid raakt ten dienste van anderen: haar handen in Jerez, haar ogen in Roma, haar tong in Parijs. Ze zingt: Coge un trozo de mí... Seré tu reliquia (Neem een deel van mij... Ik zal je relikwie zijn).

Kleine heilige

Rosalia van Palermo wordt liefkozend La Santuzza genoemd, de kleine heilige. Op 4 september bestaat in Sicilië de traditie om ter ere van haar op blote voeten van Palermo naar haar grot op de berg Pellegrino te lopen.