Kerstmis, openbaring en de orthodoxie

Vandaag, maandag 9 januari, vieren we in de liturgie het doopsel van Christus. Meer daarover lees je in een bijdrage van Lieve Wouters. Maar hoe zit het met berichten dat dit het orthodoxe Kerstfeest is…? Of was dat toch 6 januari? En vieren orthodoxen dan Driekoningen of de geboorte…? Van elk van deze geruchten blijkt wel iets aan te zijn. We zetten even een en ander op een rijtje.

• Het oudste Kerstfeest is inderdaad het Doopsel van de Heer. Pas later werden de feesten van Kerstmis (25 december), Driekoningen (6 januari) en het Doopsel van de Heer (7 januari ) onderscheiden en om pedagogische en andere redenen in de tijd uit elkaar gelegd.
• Het doopsel van de Heer, waarbij de Vader en de Geest Christus openbaren en zo de hele goddelijke Drie-eenheid zich openbaart, is daarom voor de oosterse Kerken (zowel de oosters-katholieke als de orthodoxe kerkgemeenschappen) het hoogtepunt van het kerstgebeuren, en heet daar Epifanie (= openbaring, verschijning, de benaming die wij in het Westen gebruiken voor Driekoningen) of vaker nog Theofanie (= openbaring van God). Het doopsel van Christus voltooit wat begon in aanwezigheid van een kleine groep (de geboorte met de eerste openbaring aan de herders) en ook werd geopenbaard aan de heidenen (vertegenwoordigd door de Drie Wijzen). De meeste oosterse Kerken vieren dit feest op 6 januari. Vele oosterse Kerken vieren intussen ook Kerstmis op 25 december, en vieren dus alle kerkelijke feesten samen met de Latijnse traditie in het Westen. Een apart feest van Driekoningen kennen zij echter niet.
• De heel oude orthodoxe traditie in Egypte (vandaar hun naam Kopten) ging nooit mee met het opsplitsen van de verschillende feesten en viert nog steeds Kerstmis en het Doopsel samen, op 7 januari.
• En nog anders is het voor de orthodoxen in de Slavische landen, en in Armenië. Zij behielden immer de Juliaanse kalender, die 13 dagen achterloopt op de Gregoriaanse kalender. Bij hen vertonen niet alleen Pasen, maar alle feesten die katholieken en orthodoxen vieren, 13 dagen verschil: zo bv ook de Opdracht van de Heer (Lichtmis), Het feest van Petrus en Paulus, Maria Tenhemelopneming…

Kortom, niets is eenvoudig in dergelijke aloude tradities, en in de hemel is het wellicht alle dagen feest.

Met dank aan zuster Thérèse Kanackry fmm, Syrische en missionaris in Moskou, bij wie ik mijn licht kon opsteken.