Ecoteam Antwerpen - Tien jaar groeien in zorg voor de aarde

Het Ecoteam van het bisdom Antwerpen startte in januari 2009, nadat voorbereidende samenkomsten met kerkfabrieken, zaalcomités en parochies in november 2008 onder het thema “Wij werken aan eco-kerken”, duidelijk maakten dat naast een werking Ecokerk - opgericht in 2005 door de bisschoppen bij het Netwerk Rechtvaardigheid en Vrede - ook een eigen team ter ondersteuning wenselijk was. Dat kon bovendien mee worden gedragen door de Antwerpse Diocesane Commissie Rechtvaardigheid en Vrede.  

Pionierswerk en fundamenten

In het spoor van Ecokerk - NRV koos het Ecoteam van bij de start voor inspiratie, sensibilisatie en actie. Daarbij stond een bredere visie op verantwoord omgaan met gebouwen, energie en de schepping centraal - en dus niet enkel 'zonnepanelen leggen'. Het Ecoteam startte met het verspreiden van informatie en het leggen van contacten. Het organiseerde mee de open avond bij de vredesweek, die als thema had ‘Werken aan het klimaat, voor vrede”. Dat thema was immers zeer nauw verwant met de bedoelingen van de Eco-Kerken. Ook werd de tweede druk van het boek “Schepping is bevrijding” van Egbert Rooze voorgesteld. Verder nam het Ecoteam deel studiedagen en werden artikels gepubliceerd in de toenmalige bisdomtijdschriften. Tenslotte werden de eerste contacten gelegd met parochies die 'pilootproject' wilden zijn voor energiebesparing en duurzaam beheer.

In 2010 volgden de eerste concrete resultaten. Zo werden zonnepanelen geplaatst op de kerk van O.L.Vrouw ter Sneeuw in Borgerhout. Elders werd gezocht werd naar oplossingen voor hoge energiekosten en een efficiënter gebruik van kerkgebouwen. Daaruit vloeide het idee voort van de “Groene Klokkenluider”: een lokale aanspreekpersoon die ecologische keuzes mee zou bewaken bij bouw- en renovatieprojecten.

In 2011 werkte het Ecoteam intens mee aan eerste Ecokerk-campagne "Gun de aarde ook vakantie". Als startmoment werd een bezoek gebracht aan het Havenpaviljoen. Daarna werd een rondvaart gemaakt met een Flandria-boot, voor de gelegenheid omgedoopt tot “eco-boot” waarbij de campagne werd voorgesteld. Het team organiseerde verder ook een ecobarbecue en verspreidde materiaal voor vieren van een  Scheppingszondag in de liturgie. Het team trad ook verder naar buiten. Leden namen deel aan de klimaatmanifestatie in Brussel en de jaarverslagen van Ecokerk werden toegelicht op de bisschopsraad. Ondertussen bleef de aandacht voor verantwoord gebruik van kerkelijk patrimonium groeien, met voorstellen voor een sociale herbestemming van kerkelijke gebouwen en een sterker ecologisch beleid binnen het bisdom.

Ondersteuning van lokale gemeenschappen

In 2012 verschoof het accent meer naar begeleiding van parochies. De brochure "Verantwoord gebruik van kerkgebouwen" kende veel belangstelling en vormde de basis voor talrijke info-avonden in het bisdom. Scheppingszondag groeide uit tot een jaarlijks herkenningspunt, extra ondersteund door een familiedag bij het thema water en met activiteiten die ecologie op een laagdrempelige manier onder de aandacht brachten. Lokale projecten in onder meer Kalmthout, Borgerhout en Retie toonden hoe energiebesparing, renovatie en pastorale werking hand in hand konden gaan.

In 2013 keek het Ecoteam kritisch naar de eigen werking. De conclusie was duidelijk: inhoudelijk stond het team sterk, maar het bleef nog onvoldoende bekend in de parochies. Daarom werd gezocht naar nieuwe manieren om de werking zichtbaarder te maken, onder meer via samenwerking met dekenassistenten. Tegelijk werd vooruitgeblikt naar nieuwe thema's. De voorbereiding van de campagne "Fair-Trade-kerken" gaf alvast aan dat duurzaamheid ruimer is  dan energie alleen. Ook eerlijke handel, lokale voeding en sociale rechtvaardigheid horen thuis in werken aan duurzaamheid.  

Kwetsbaarheid en heroriëntatie

In 2014 stond het Ecoteam onder druk door personeelswissels en het tijdelijk ontbreken van vaste begeleiding. Verschillende leden namen afscheid en de toekomst van de werking was onzeker. Een belangrijk initiatief was de opstart van een eigen communicatiekanaal via e-mail, waarmee het Ecoteam rechtstreeks parochies kon bereiken. 

Ook de prijs “Fairste Kerk” vormde een concreet hoogtepunt. De uitreiking in Antwerpen bracht verschillende geloofsgemeenschappen samen rond duurzaamheid, al bleef deelname eerder beperkt. Scheppingszondag kende een relatief groot succes, met tientallen parochies die het thema integreerden in hun liturgische vieringen.

In 2015 kreeg het Ecoteam nieuwe energie omdat de werking werd ondergebracht bij het nieuw opgerichte netwerk Attent en er op internationaal vlak de encycliek Laudato Si - Over de zorg voor het gemeenschappelijk huis (mei 2015) werd gepubliceerd en er een geslaagde klimaatconferentie (COP 21) plaats vond in Parijs op het einde van het jaar, waarvoor het team mee mobiliseerde. 

De boodschap van Laudato si verspreiden en verwerking werd een sleutelmoment. Het document bood immers een theologisch en praktisch kader dat perfect herkenbaar was voor het Ecoteam. De encycliek werd intens gebruikt in vorming en communicatie. Daarnaast bleef het team sterk aanwezig in het werkveld via activiteiten zoals: een bezoek aan Umicore rond recyclage, deelname aan debatten en conferenties. Ook Scheppingszondag en de Wereldgebedsdag voor de Schepping werden stevig uitgebouwd en vonden veel weerklank.

In 2016 stimuleerde het Ecoteam parochies om zelf verantwoordelijkheid te nemen via het thema “Iedere groep zijn klimaatplan”.  Een inspirerend initiatief was de “Ecotocht van hoop", in samenwerking met De Loodsen en Beweging.net, waarin spiritualiteit en ecologische reflectie samenkwamen in een concrete ervaring, wandelend van de ene ecologische, groene en duurzame ingreep naar een volgende in de binnenstad van Antwerpen 

Ook kerken bleven verder maatregelen nemen: LED-verlichting, isolatieprojecten en digitalisering om papier, energie en middelen te besparen.

Verdieping en systematische aanpak

In 2017 werd de werking verder verdiept. Vorming rond ecologie en geloof bleef centraal, met lezingen over Laudato Si voor religieuzen, studenten en seminaristen. Een belangrijke concrete realisatie was de opmaak van een ‘klimaatplan’ voor het vicariaatshuis in Zandhoven, gebaseerd op de checklist van eco-kerk. 

Daarnaast was er aandacht voor inspirerende praktijkvoorbeelden, zoals het bezoek aan de ecologische tuin van Eddy Vets in Itegem, waar deelnemers kennismaakten met duurzaam leven in de praktijk. Ook werd de liturgische werking versterkt door de invoering van een Scheppingsperiode (1 september – 4 oktober), met uitgebreid ondersteunend materiaal.

In 2018 vond het opstellen van ‘klimaatplannen’ verder de weg naar parochies. Voorbeelden op de website van Ecokerk werden intens geraadpleegd. 

Het bezoek aan het VITO in Mol bracht nieuwe inzichten rond duurzame energie zoals geothermie, met mogelijke toepassingen op lokaal niveau. De Scheppingsperiode focuste deze keer op voedsel en landbouw, wat de breedte van ecologisch bewustzijn onderstreepte. 

Een herbezoek aan het vicariaatshuis toonde dat de genomen maatregelen effectief leidden tot besparingen in energie- en waterverbruik, wat het belang van concrete actie onderstreept. De ecologische zorg is een spirituele opdracht, die vraagt om concrete realisaties in de praktijk. 

In 2019 werd het Ecoteam een van de vier werkgroepen van Attent. De werkgroep ging in 2020 met extra vrijwillige medewerkers van start. Activiteiten meteen ontplooien werd echter bemoeilijkt door corona met meerdere periodes van beperking op fysieke samenkomsten. Het zou nog wachten zijn tot het voorjaar van 2022, toen een vernieuwd concept eindelijk kon worden uitgerold: de Ecokerkraden, die een nieuw elan brachten.