Christelijke auteur in debat met zijn joodse zelve

Geschreven door Céline Decottignies, archivaris van het bisdom Brugge

Petrus Alphonsi

Ms. 26/91 is een bijzonder handschrift uit de collectie van het Grootseminarie. Het manuscript, in het Latijn welluidend getiteld Disputatio contra Moysem iudeum pro defensione catholici fidei - letterlijk: Uiteenzetting tegen de jood Mozes voor de verdediging van het katholieke geloof’ - is een werk van de middeleeuwse auteur Petrus Alphonsi. Het manuscript is wellicht afkomstig uit de bibliotheek van de abdij van Ter Doest en dateert uit de dertiende eeuw.

Petrus Alphonsi, de auteur van de Disputatio - soms ook wel de Dialogus contra Moysem genoemd - was een Spaanse arts die leefde omstreeks 1100. Hij was afkomstig uit Huesca (Aragon), dat toen in islamitische invloedssfeer lag. Alphonsi werd geboren in een Joodse familie met de naam Moses ha-Sefardi. Op 29 juni - feestdag van de Heilige Petrus en Paulus - 1106 bekeerde hij zich tot het christendom en nam hij de namen Petrus en Alphonsus aan.

Debat tussen Petrus en Mozes

In de Disputatio debatteert de christen Petrus met de jood Mozes. De auteur discussieert dus eigenlijk als de christen die hij is, met de jood die hij ooit was. De Disputatio moet dus tegen het licht van zijn bekering gezien worden. In twaalf hoofdstukken of dialogen probeert Alphonsi aan te tonen dat niet de islam of het jodendom, maar het christendom het ware geloof is. Zo vergoelijkt hij ook zijn eigen bekering.

Met de Disputatio drongen voor het eerst teksten uit de joodse Talmoed door in christelijke middens. De Talmoed is voor de joden na de Tenach het belangrijkste geloofsboek en bevat commentaren van rabbijnen en Schriftgeleerden op de Tenach (het Oude Testament voor christenen).

Lees verder onder de afbeeldingen

Een onafgewerkt manuscript?

Het manuscript uit de collectie van het Grootseminarie bevat op de eerste pagina een sprekende zwarte pentekening met enkele rode elementen. We zien twee personages op een bank zitten, in de nissen van een open kloosterpand. De linkse figuur is de jood Mozes. Hij is te herkennen aan zijn punthoed - een stereotiepe afbeelding van de jood in de middeleeuwen. Tegenover hem zit de christen Petrus. Hun namen staan in rode inkt boven hen geschreven. Hun handen en verwrongen gelaatsuitdrukking doen vermoeden dat ze stevig aan het debatteren zijn.

Het handschrift is best verzorgd opgemaakt. Toch oogt het ook wat onafgewerkt. Zo zijn er op twee pagina’s lege cirkels in rode inkt aangebracht. Was het misschien de bedoeling dat de verluchter hierin nog pentekeningen of miniaturen aanbracht?

Lees verder onder de afbeeldingen

Een ‘venstertje’ in de middeleeuwse band

Het manuscript is wellicht ingebonden in de oorspronkelijke, laatmiddeleeuwse leren band. Op de achterzijde van het boek is de titel van het werk aangebracht in een zogenaamd fenestra. Een fenestra is een klein hoornen venstertje. In het venstertje is een stukje perkament aangebracht, met daarop de titel van het manuscript. Een fenestra is dus eigenlijk een voorloper van een boekenetiket. Het hielp de middeleeuwse lezer om een tekst of boek vlot terug te vinden.

Het fenestra doet vermoeden dat het manuscript oorspronkelijk afkomstig was uit de bibliotheek van de abdij van Ter Doest. Veel handschriften van Ter Doest hebben op de achterzijde van de boekband, centraal bovenaan zo’n venstertje. Het fenestra geeft ons ook een inzicht in de manier waarop boeken in de dertiende eeuw werden opgeborgen in een kast: vlak, met de voorzijde naar beneden.

Lees verder onder de afbeelding

Zelf lezen?

Zelf het manuscript doorbladeren? Dat kan hier (klik op de link).

Lees hier de andere artikels in de reeks.