Een delicaat muzikaal topstukje op 600 jaar oud perkament

Geschreven door Céline Decottignies, archivaris van het bisdom Brugge

Muzieknotatie

De abdijen van Ten Duinen en Ter Doest hebben ons niet veel handschriften met muzieknotaties nagelaten. Net dat maakt handschrift 77/98 uit de collectie van het Grootseminarie bijzonder. Het manuscript is een zogenaamd rituaal. Zoals de naam al prijsgeeft, is een 'rituaal' of 'rituale' een boek met voorschriften voor verschillende liturgische rituelen. Het is een van de laatst ontstane liturgische boeken en wordt gebruikt voor de bediening van sacramenten en sacramentaliën. Dit rituaal dateert uit de late veertiende eeuw en is afkomstig uit de bibliotheek van de abdij van Ten Duinen. Het handschrift bevat teksten en gezangen voor rituelen en ceremonieën voor begrafenissen en dodenherdenking, maar ook voor de professie van novicen en wijdingen en zegeningen van water, kaarsen, palmtakken en zelfs kerkkledij.

Lees verder onder de afbeelding

Afzonderlijke Topstukken-erkenning

Hoewel de hele middeleeuwse manuscriptencollectie van Ten Duinen en Ter Doest in 2015 erkend werd als uniek Topstuk van de Vlaamse Gemeenschap, verkreeg dit rituaal al in 2007 een afzonderlijke Topstukken-erkenning. Die erkenning kwam er om verschillende redenen: het gaat om een rituaal in de context van een abdij, wat voor de middeleeuwen zeldzaam is.

Bovendien is het een van de weinig overgebleven liturgische handschriften uit de Duinenabdij met muzieknotaties. 

Lees verder onder de afbeeldingen

De kruisiging van Christus

Het handschrift oogt erg artistiek. De letters zijn sierlijk opgemaakt. In het manuscript is ook een volbladminiatuur aanwezig - een miniatuur die een volledige pagina in beslag neemt. De miniatuur stelt de gekruisigde Christus voor. Onderaan het kruis staan Maria en Johannes de Doper. De achtergrond van de miniatuur is bijna volledig opgemaakt in bladgoud.

In de marge onder de miniatuur zien we een biddende monnik zitten. Met de staf in de hand stelt hij een abt voor. Hoewel monniken uit de cisterciënzerorde - de orde waartoe de abdij van Ten Duinen behoorde - doorgaans een wit habijt dragen, is de knielende abt atypisch getooid in het bruin. Toch doen het soort gebeden die in het manuscript voorkomen vermoeden dat het rituaal wel degelijk afkomstig is uit de cisterciënzerorde.

Lees verder onder de afbeeldingen

Een delicaat werk veilig gesteld voor de toekomst

In zijn meer dan 600-jarig bestaan heeft het manuscript jammer genoeg nogal wat te lijden gehad. Zware vochtschade heeft schimmelvlekken en opgekrulde pagina’s veroorzaakt. Ambitieuze maar onkundige restauratoren hebben in de 19de en 20ste eeuw geprobeerd om scheuren in het perkament te herstellen met plakband, wat het handschrift meer schade heeft berokkend. De samenstelling van de inkt in combinatie met het vocht heeft ook geleid tot inktvraat: de inkt heeft zich op bepaalde plaatsen een weg door het perkament gevreten, waardoor letters letterlijk en onherroepelijk uit het boek gevallen zijn.

Om ervoor te zorgen dat het handschrift geen verdere schade en verlies zou ondervinden, werd het in 2021 gerestaureerd: oude herstellingen met plakband werden ongedaan gemaakt, het manuscript werd grondig gereinigd om schimmelsporen te elimineren, het perkament werd gevlakt en de inktvraat werd gestabiliseerd. Na de restauratie kon het handschrift veilig gedigitaliseerd worden - de resultaten kunt u bewonderen op mmmonk.be. Hoewel het een erg delicaat stukje erfgoed blijft, is het manuscript dankzij de restauratie en digitalisatie veilig gesteld voor de toekomst.

Lees verder onder de afbeeldingen

Zelf lezen?

Zelf het manuscript doorbladeren? Dat kan hier (klik op de link).

Lees hier de andere artikels in de reeks.