Het oude bisdom Brugge

Artikel door Noël Geirnaert in Kerk·in·Zicht oktober 2024

Nadat we in enkele vorige artikelen de kerkgeschiedenis van onze regio voor de oprichting van het bisdom Brugge hebben behandeld, komt nu de geschiedenis van het oude bisdom Brugge aan bod.

De oprichting van de nieuwe bisdommen in de Nederlanden wordt meestal in verband gebracht met de Contrareformatie en het Concilie van Trente (1545-1563), de reactie van de Kerk op het opkomende protestantisme. Toch is het zo dat het ontstaan van de nieuwe bisdommen in de Nederlanden eerder te danken is aan het doorzettingsvermogen van de landsheer, koning Filips II (1555-1598), die in zijn Nederlanden veertien nieuwe bisdommen kon laten oprichten door paus Paulus IV (1555-1559) in de bul Super Universas van 12 mei 1559: veertien nieuwe bisdommen, gegroepeerd in vier kerkprovincies, met nieuwe aartsbisschoppen in Kamerijk, Utrecht en Mechelen.

In de Mechelse kerkprovincie lagen de bisdommen Mechelen (aartsbisdom), Brugge, Ieper, Gent, ’s-Hertogenbosch en Roermond. Elk bisdom telde in principe ongeveer 150.000 inwoners. Het benoemingsrecht van de bisschoppen viel toe aan de landsheer, de paus kreeg alleen het recht om de prelaat in zijn waardigheid te bekrachtigen.

Als officiële startdatum van het bisdom Brugge wordt meestal 1559 opgegeven: de bul Super universas van paus Paulus IV, gedateerd op 12 mei 1559. Als officiële einddatum geldt 18 april 1802, de inwerkingtreding van het Concordaat van Paus Pius VII met de Franse Eerste Consul Napoleon Bonaparte. De eerste bisschop komt er echter pas in 1562, en de laatste overlijdt al in 1794. Deze verschillen tussen theorie en realiteit zijn niet onbelangrijk.

Het oude bisdom Brugge viel qua oppervlakte helemaal niet samen met het huidige bisdom. Het huidige bisdom Brugge werd opgericht in 1834, en kwam overeen met de provincie West-Vlaanderen. Het oude bisdom Brugge viel ongeveer samen met het territorium van de stad Brugge en ongeveer het grondgebied van de kasselrij van het Brugse Vrije, het welvarende platteland rondom Brugge, dat wil zeggen het noorden van de huidige provincie West-Vlaanderen tot aan de IJzer, een gedeelte van het Meetjesland in het huidige Oost-Vlaanderen en West-Zeeuws-Vlaanderen.

Het oude bisdom Brugge werd begrensd door het nu niet meer bestaande bisdom Ieper, dat bestond uit de grensstreek van de Zuidelijke Nederlanden, de Westhoek (toen: ‘West-Vlaanderen’ genoemd) en ‘La Flandre Maritime’ in het huidige Frankrijk, van Waasten tot aan de kust. De streek van Kortrijk - Izegem - Menen bleef tot het bisdom Doornik behoren. Het decanaat Tielt behoorde tot het oude bisdom Gent (zie kaart).

Een tweede bul Ex iniuncto, 11 maart 1561, van paus Pius IV (1559-1565) bepaalt de precieze afgrenzing van alle bisdommen, de dotatie van de bisdommen (financiële basis), voor Brugge is dat vooral de abdij Ter Doest en de goederen van de Sint-Bertijnsabdij van Sint-Omaars, en de omvorming van het collegiaal kapittel van Sint-Donaas tot kathedraal kapittel, met negen universitair-gediplomeerde kanunniken, die de bisschoppelijke administratie, de ‘curie’, moesten bemannen.

De bisschop moest tevens de proost van het kapittel worden, dat wil zeggen dat hij ook de leiding kreeg van het kapittel. In feite kon dat pas gebeuren na het overlijden van de bestaande proost, Claude Carondelet, op 10 augustus 1564.

De bisschoppen van de beginperiode: tegenwerking en onmacht

De eerste bisschop was Pieter de Corte ofwel Petrus Curtius (1562-1567), geboren in 1491 in een familie die tot de Brugse ambtsadel behoorde. Hij werd benoemd in 1560, bekrachtigd in 1561, gewijd op 26 december 1561 en op 8 februari 1562 geïnstalleerd. Hij was zeventig jaar, had een belangrijke academische loopbaan als theologieprofessor in Leuven en als inquisiteur (bestrijder van het protestantisme) achter de rug.

Hij probeerde dan ook in het bisdom enkele hervormingen door te voeren (‘katholieke reformatie’), maar met weinig succes. Als bisschop had hij moeite om zijn gezag te vestigen. Hij kreeg tegenwerking, soms onderhuids, soms openlijk van stadsbestuur, van de monniken van Ter Doest, die hun zelfstandigheid zouden verliezen, en van het Sint-Donaaskapittel. Als bisschop kon hij niet doortastend optreden, hij was al bejaard bij zijn aantreden. Het bisdom bleef in de ban van het opkomend protestantisme (Beeldenstorm, 1566) en de Opstand tegen Filips II.

Pieter de Corte werd opgevolgd door Remi Drieux, ofwel Remigius Driutius (1569-1594). Zijn episcopaat was – op zijn minst gezegd – zeer bewogen. Drieux werd geboren in 1519, in een aristocratische familie met wortels in het huidige Frans-Vlaanderen. Na een academische carrière aan de Leuvense universiteit werd hij in 1560 benoemd tot bisschop van Leeuwarden (Friesland), een functie die hij nooit kon uitoefenen door lokaal verzet (van katholieken!). Uiteindelijk werd hij in 1569 bisschop van Brugge.

Opmerkelijk: voor hij zich op 4 december 1569 in Brugge liet installeren verbleef hij eerst enkele weken in Lissewege om er de abdij Ter Doest te inspecteren en in bezit te nemen: een ‘vergiftigd geschenk’, want door allerlei omstandigheden zouden de inkomsten uit die abdij, waarmee het bisdom moest worden gefinancierd, al heel snel verminderen.

Hij trad ook als bisschop al onmiddellijk zeer doortastend op, met, onder andere, de oprichting van een seminarie voor de priesteropleiding in Brugge in 1571. Al in 1578, het eerste jaar van de protestantse republiek in Brugge, moest het seminarie worden opgeheven.

Drieux was ook actief in de politiek, uiteraard als tegenstander van de Opstand. Hij maakte deel uit van de Staten van Vlaanderen. In 1577 werd hij door Gentse opstandelingen gearresteerd en door de opstandelingen gevangen gehouden tot 1581. Hij moest dan nog wachten om naar Brugge terug te keren tot in 1584, toen de stad zich verzoende met de Spaanse landvoogd Alexander Farnese.

Daarna was hij heel actief met wijdingen van een groot aantal priesters, samenwerking met de jezuïeten en met zijn kapittel, zorg voor het onderwijs, steun aan kloosters, pogingen tot herstel van de plattelandsparochies. Hij slaagde echter niet in de heroprichting van het seminarie. De heropleving van het kerkelijke en religieuze leven in het bisdom buiten de veilige stad Brugge kwam moeilijk van de grond door voortdurende binnenlandse oorlog.

Ook de twee volgende Brugse bisschoppen Matthias Lambrecht (1594-1602) en Karel-Filips De Rodoan (1604-1616) konden weinig doen voor een heropleving van het religieuze leven, voornamelijk door de oorlogsomstandigheden. De Rodoan was overigens een weinig dynamische bisschop, in tegenstelling tot de meer daadkrachtige Lambrecht. De Rodoan slaagde er wel in het seminarie opnieuw op te richten (1611).

In 1600 waren de kerken binnen de Brugse stadswallen al voldoende hersteld, ook de kloosters begonnen aan een bescheiden bloei, binnen de wallen. In 1600 waren van de 130 parochies buiten de Brugse stadswallen nauwelijks dertig voldoende hersteld. Lambrecht zorgde voor enkele tientallen pastoorsbenoemingen, ook van regulieren (leden van een orde of congregatie), die verschillende parochies moesten bedienen.