Manuscript van de maand: filosoferen met Aristoteles

Geschreven door Céline Decottignies, archivaris van het bisdom Brugge

Een nieuwe confrontatie met mens en werkelijkheid

Vanaf het midden van de twaalfde eeuw maakte de middeleeuwer via Latijnse vertalingen van Griekse en Arabisch geschriften kennis met een rationeel denken over de mens en werkelijkheid dat niet geënt was op het christelijk wereld -en mensbeeld. De geschriften van de Griekse filosoof Aristoteles (384 v.c.- 322 v.c.) speelden hierbij een belangrijke rol.

Ook de monniken van de abdijen van Ten Duinen en Ter Doest hadden een grote interesse in Aristoteles: hun bibliotheken bevatten nogal wat van zijn werken, aangevuld met geschriften van (anonieme) auteurs die in dezelfde traditie schreven of Aristoteles’ werken becommentarieerden. De boeken handelen over natuurfilosofie, logica, ethiek, maar ook over erg abstracte onderwerpen zoals de principes van processen, het ontstaan en vergaan en de ziel.

Aristoteles in de abdij van Ter Doest

Het enige Aristoteles-handschrift uit de abdij van Ter Doest dat zich in de collectie van het Grootseminarie bevindt, dateert uit de dertiende eeuw. Het manuscript, met de welluidende titel Metaphijsica vetus et nova. Liber de causis phijsicorum. Liber de anima, de memoria, de generatione et corruptione, bevat verschillende geschriften van de Griekse filosoof. Het is een zogenaamd verzamelhandschrift. Naast werken van Aristoteles zelf zijn in het manuscript ook teksten van zogenaamde pseudo-aristotelische auteurs opgenomen: dit zijn anonieme auteurs die in dezelfde traditie als Aristoteles schreven en hun werk aan de Griekse filosoof toeschreven.

Creatief verluchten

De lezer herkent het begin van elk nieuw geschrift in het verzamelhandschrift aan een kleine miniatuur die de eerste letter van de tekst siert. Een geschrift over astronomie en meteorologie (De Meteorologica) wordt ingeleid met een miniatuur van een figuur die door een telescoop tuurt. Een tekst over anatomie en fysiologie bij dieren (De Anima) wordt verfraaid met miniaturen van dieren.

Het vinden van een gepaste miniatuur bij elke tekst van het verzamelhandschrift moet vast en zeker een uitdaging geweest zijn voor de miniaturist wiens taak het was om het manuscript te versieren. Want hoe illustreer je abstracte begrippen zoals de ziel of processen van ontstaan en vergaan? Gelukkig ging hij creatief te werk en putte hij wellicht ook inspiratie uit andere (al dan niet christelijke) manuscripten. Zo beeldt onze miniaturist de ziel uit als een klein menselijk figuurtje dat ontsnapt uit een lichaam. Begrippen als ontstaan en vergaan illustreert hij met parende dieren (het ontstaan van leven) en met een begrafenisscène (het vergaan van leven).

Lees verder onder de afbeeldingen

Aristoteles in het middeleeuwse onderwijs

Het handschrift is voorzien van heel wat later toegevoegde commentaren in de marge. Deze commentaren moesten moeilijke passages verhelderen.

De geschriften van Aristoteles waren dan ook geliefd in het laatmiddeleeuws (geprivilegieerd) onderwijs. Een thematiek in de miniaturen die doorheen het manuscript terugkeert, is die van een leraar die zijn leerlingen onderwijst. De student, te herkennen aan de kruinschering, luistert geboeid naar zijn leraar, die nu eens een boek in de hand heeft, dan weer een kruik vasthoudt. De leraar houdt steevast een vinger of een hand in de lucht, waarmee de miniaturist duidelijk maakt dat hij iets (wellicht een moeilijk filosofisch begrip?) verduidelijkt.

Lees verder onder de afbeeldingen

Zelf lezen?

Zelf het manuscript doorbladeren? Dat kan hier (klik op de link).

Lees hier de andere artikels in de reeks.