Nieuwjaarsbrief Luc Esprit 2024 (Mexico)

Beste,

Eerst en vooral een zalige kerst, die we dieper beleven als we vandaag eenzame mensen nabij zijn.

Het beste nieuws komt niet van mij maar wel van mijn dochter Melina, die sinds enkele maanden werkt als vrijwilliger bij Poverello in Brussel. Ik beschouw ze als mijn opvolger aangezien wat ik zelf in Mexico doe toch ook vrijwilligerswerk is, waarvan je niet rijk wordt maar wel je bestaan in dienst van andere mensen als zinvol ervaart en toch niets tekortkomt, omdat je in een christelijk geïnspireerd solidair netwerk bent terecht gekomen.

Heb ik daarvoor mijn werk als godsdienstleraar opgegeven, zo is dat ook gebeurd met mijn dochter, die hier in Mexico jarenlang les Engels gaf. Vertrok ik daarna nog ongehuwd eerst naar Chili, bij haar is dat mijn vaderland, België, waarvoor ze eerst nog Nederlands moest leren, nadat ik haar vanaf haar negende levensjaar wat Frans had bijgebracht.

We lijken allebei grote avonturiers te zijn maar dat is slechts schijn. We gingen toch eerst op verkenning (in Chili, in Mexico en in België) voor een nieuwe stap in het leven te zetten en we weten overal ons plan te trekken. Kon ik eerst in Chili terecht bij Vlaamse franciscanen, waardoor ik evenals enkele jongeren gemakkelijk aan logement geraakte in wat voordien een parochiehuis was, mijn dochter kwam eerst terecht bij mijn moeder, waardoor ze direct logement had en sinds kort ook in wat vroeger een klooster was, waar ook nog andere vrijwilligsters logeren, bijvoorbeeld uit Duitsland. Als Belgen zijn we met alles in regel, bijvoorbeeld wat de ziekenkas betreft.

Hoe dat dat allemaal zal uitdraaien voor haar daar nu in Brussel dat weten we niet, maar dat wist ook niemand toen ik vertrok naar het verre Copiapó in Chili, waar ik zes jaar woonde en werkte. Kom ik nog altijd graag in de vakantieperiodes naar België, dan geldt dat ook voor mijn dochter die nog graag nog eens naar Mexico komt.

Nog een andere gelijkenis is onze praktijk van het zogenaamde Taizégebed, die in Poverello driemaal per dag plaatsvindt.

Ten slotte komt wat ze voordien in Mexico gestudeerd heeft (Frans en Engels) haar in Brussel goed van pas, zoals mijn studies van godsdienstwetenschappen het mij ook dit jaar mogelijk hebben gemaakt om ook dit jaar les te geven in het Groot Seminarie in Tehuacán.

Er zijn natuurlijk ook grote verschillen. Bestaat bij Poverello een duidelijke voorkeuroptie voor de armsten, zoals ik die ook heb gekend in het bisdom Copiapó in Chili, dan is dit niet het geval in het bisdom Tehuacán, waar de klemtoon ligt op de deelname aan de sacramenten, aan de liturgische vieringen, o.m. 'genezingsmissen' ('misas de sanación') met het niet denkbeeldig gevaar dat men ook bij de godsdienst evenals bij het private onderwijs en gezondheidszorg, lucratieve motieven overweegt. Alle pastoraal motiveert de mensen in contact te brengen met Jezus doorheen Bijbelmeditatie, deelname aan de sacramenten of door ontmoeting en engagement met de mensen met wie Jezus zich het meest identificeert.

In Mexico wordt vooral de priesterlijke weg bewandeld om mensen in contact te brengen met Jezus in die overdreven mate zelfs dat de priester voorgesteld wordt als een 'andere Christus'.
Met de vorming die ik in eigen land heb gekregen, bewandel ik hier vooral de sapiëntiële weg, die er vooral in bestaat om mensen in contact te brengen met de evangelieverhalen die ik beschouw als parabels die ons leven kunnen belichten en oriënteren.
Het bisdom Copiapó, waar ik voordien in Chili werkte stuurde vooral op de derde profetische weg, evenals onze huidige paus Franciscus, die sociale veranderingen tot stand wil brengen.

Het gaat er natuurlijk om alle drie wegen te begaan, waarbij vernieuwing en creativiteit nodig is.

1. Bij de priesterlijke weg worden mensen in Mexico gemotiveerd om zo niet dagelijks toch wekelijks naar de mis de te gaan.

Hier lopen de kerken nog vol in die mate zelfs dat er soms geen plaats meer is om te zitten.

Spectaculaire charismatische vieringen, die de mensen in vervoering brengen hebben er veel succes. Persoonlijk moet ik er niet veel van hebben. Ik vind die missen veel te praterig. Er is te weinig stilte en soms ook te veel licht. Om te bidden heb ik liever een beeld van de verrezen gekruisigde voor me of een icoon, dan heel de tijd te moeten kijken naar de priester, die er de scepter zwaait, of naar een koor, een solist met een orkest met slagwerk en elektrische gitaar, die alle aandacht naar zich toetrekt. In verband met liturgie, denk ik dat de toekomst ligt in meer oecumenische vieringen, omdat de meeste families in Mexico al familieleden hebben die niet meer katholiek zijn en toch het christendom niet afzweren. Verschillende voorstellen van oecumenische vieringen naargelang de liturgische tijden heb ik gepubliceerd in YouTube. Die kwamen ons goed van pas bij de adventsretraite, die we hielden in een centrum van de Focolaresbeweging, gelegen op een uur van Tehuacán.

Ik ga daarmee in Mexico tegen de stroom in: de meeste katholieken verkiezen apologie boven oecumene, zoals de meeste Vlamingen niet moeten weten van dat er meer vreemdelingen naar België immigreren.

Polarisatie is zowel in Mexico als in België een kenmerk van onze tijd en gaat in tegen de synodale weg, die onze paus voorstaat en erin bestaat de dialoog aan te gaan met mensen die niet denken, geloven en leven zoals wij.

En toch we zullen er allemaal mee moeten leven met die enorme religieuze en culturele diversiteit, die onze wereld in toenemende mate kenmerkt. Er is gewoon geen weg meer terug naar vroeger, toen zogezegd alles beter was.

2. Bij de tweede sapiëntiële weg is het mijn overtuiging dat men best niet vertrekt van Bijbelteksten of publicaties van onze huidige paus maar van menselijke ervaringen, die pas achteraf door die teksten worden belicht.

Daarmee ga ik in tegen de actuele dominante tendens die gekenmerkt is door te weinig rekening te houden met de concrete realiteit, die wij ervaren en door de voorkeur voor beelden, foto’s, tatoeages, symbolen, metaforen, die tot de verbeelding spreken. La méconnaissance du réel..., de weigering om de niet-virtuele werkelijkheid te zien, het loslaten van de pastorale methodologie, voorgesteld door kardinaal Cardijn, ZIEN, OORDELEN, HANDELEN... Gebeurt dit niet met veel preken die gaan van een Bijbelverhaal dat een ander Bijbelverhaal interpreteert of ernaar verwijst, enz. zonder ooit de concrete feiten of de dagelijkse situaties waarin mensen leven te belichten?

Maar méconnaissance impliceert geen totale 'onwetendheid' of zelfs maar 'onkunde'. Integendeel, méconnaissance is een vorm van 'kennis', zij het onvolledig, onvolmaakt, beperkt of gedeeltelijk. Het is geen 'leugen' in de strikte zin van het woord, omdat de persoon die liegt 'weet' dat hij liegt, terwijl het veeleer gaat om de beperking van het mogelijk impact van een evangelieverhaal tot de persoonlijke of familiale religieuze binnenkerkelijke sfeer als gevolg van de nu dominante tendens om religie te privatiseren.

In onze sociale pastoraal heb ik aangestuurd om te vertrekken van actuele sociale problemen van bij ons zoals onze ervaringen respectievelijk met vuilnis, met water en met migranten, die achteraf gemakkelijk kunnen worden belicht met teksten van paus Franciscus.

Daarbij vertrokken we in de eerste diocesane sociaal-pastorale bijeenkomst van het aangrijpend getuigenis van vier mensen afkomstig uit het naast Tehuacán gelegen indiaanse dorp, Coapan, waar de voertaal nog altijd Nahuatl is. Zij hadden dit jaar verhinderd dat een vuilniswagen nog langer vuilnis kon kwijtgeraken in een reeds lang overvolle vuilnisbelt, die een ernstig probleem van luchtvervuiling veroorzaakte in hun dorp. Na eerst veel tegenwerking te hebben moeten verduren zelfs van de mensen van hun eigen dorp, slaagden ze er uiteindelijk in om die vuilnisbelt definitief te laten sluiten ook met steun van hun parochiepriester. Tehuacán zit nu nog altijd met een probleem met het ophalen van vuilnis en het vervoeren ervan nu zeer ver van de stad.
In een volgende bijeenkomst, hebben we een protestgroep uitgenodigd die wil hebben dat kleine vliegtuigjes, niet langer meer verhinderen (door een bepaalde vloeistof te laten neerkomen op de wolken opdat zo de productie van kippen en eieren, die over heel het land worden uitgevoerd, niet zou dalen, m.a.w. in dienst van de financiële belangen van de grote bazen van die kippenbedrijven) dat het veel regent in onze streek (waar het sowieso al niet veel regent).

Onze bisschop heeft de priester die aan het hoofd staat van de diocesane pastoraal drie keer gewaarschuwd naar aanleiding van die bijeenkomsten omdat hij zoals de meeste bisschoppen in Mexico niet de financiële steun wil verliezen van grootondernemers in zijn bisdom, die een enorme invloed uitoefenen in alle terreinen van het sociale leven, dus ook op de godsdienst. Bij iedere homilie stel ik de vraag welke ervaringen de priester belicht met het zondagsevangelie. In
het beste geval wordt het evangelie in verband gebracht met actuele gebeurtenissen zoals de oorlog in Gaza, maar om de ervaringen van de mensen ter sprake te brengen, had hij toch tevoren lang moeten luisteren naar wat de kerkgangers de dag van vandaag meemaken. Is dat te veel gevraagd?

Voor het evangelie te verkondigen lijkt het mij noodzakelijk om eerst na te gaan welke ervaringen dat evangelie zou kunnen belichten. In dialoog moeten die ervaringen dan in een gespreksgroep uitgediept en geanalyseerd worden ook met behulp van de menswetenschappen zoals de psychologie, de sociologie, de antropologie en ook kennis van de geschiedenis lijkt mij heel belangrijk in deze vlug veranderende tijden. Daarom lijkt mij de filosofische en theologische
opleiding die seminaristen hier krijgen lang niet voldoende.

Om de ervaringen van mensen te begrijpen doe ik beroep op auteurs, waarvan sommigen een meer pessimistische visie hebben op mens en samenleving, zoals Byung-Han-Chul, Zygmund Bauman, Philip Zimbardo, René Girard. Andere auteurs geven meer hoop zoals Rutger Bregman, om te ontdekken dat 'de meeste mensen deugen'; Boris Cyrulnik om traumatische ervaringen te boven komen (resiliëntie); Lytta Basset om niet te blijven steken in het soufrir-sans, dat tot depressie en zelfmoord, kan leiden, noch in het soufrir-contre, dat tot eindeloze woede en grenzeloze wraak kan leiden, zoals we dat nu zien vanwege de joden tegen de Palestijnen, of vanwege de verdedigers van de slachtoffers van
seksueel misbruik tegen alle kerkelijke autoriteiten.

Het vruchtbaar verwerken van geleden kwaad is maar mogelijk als dit proces uitmondt tot een soufrir-avec, dat mede-lijden betekent niet alleen met zij die het slachtoffer zijn (geweest) van machtsmisbruik, maar ook met zij die kwaad berokkenen of hebben berokkend in navolging van Jezus die zijn Vader vroeg zijn folteraars te vergeven.

In onze tijden, die weinig vergevingsgezind zijn, ligt de stap van 'Hotel Prison' naar 'Hotel Pardon' heel moeilijk hoewel Jan De Cock daar twee zeer lezenswaardige boeken heeft over geschreven, waarin hij de dialoog aangaat zowel met de daders als met de slachtoffers (of nabestaanden ervan). In de Kerk overweegt meestal een pessimistische mens- en maatschappijvisie, maar het evangelie geeft ons veel hoop omdat noch het begane kwaad, noch het ondergane kwaad het laatste woord heeft. De evangelieverhalen hebben in de loop van de geschiedenis een zeer positief impact gehad en hebben die nog altijd ondanks talloze klerikale en anti-klerikale manipulaties van die verhalen. We kunnen ervaringen van mensen verkeerd begrijpen, evenals de Bijbelverhalen en we kunnen ons ook vergissen in de manier dat we denken het kwaad te kunnen uitroeien, wat de dag van vandaag leidt tot enorme polarisaties in denken en doen. Vandaar het belang van gespreksgroepen.

3. De profetische weg wordt hier in de Kerk van Mexico veel minder begaan en dat is niet omdat we die niet willen begaan maar gewoon omdat bijna geen enkele bisschop of priester ons als leken dat vraagt te doen, laat staan daar zelf getuigenis van geeft…

Als freelance pastorale werker doe ik vooral datgene waarvoor ik uitgenodigd ben: lesgeven in het Groot Seminarie, vorming geven aan jongvolwassenen en retraites aan volwassenen in het centrum Mariapolis van de Focolaresbeweging, een bijdrage leveren aan de sociale pastoraal en aan het Bijbelpastoraal in ons bisdom. Dat laatste doe ik iedere dag, omdat de vorming die ik in België heb gekregen mij vooral in die richting stuurt.

Wat de sociale pastoraal betreft, houden we er rekening mee dat er volgend jaar verkiezingen gehouden worden in Mexico. In een diocesane vergadering heb ik duidelijk gemaakt dat we in onze pastorale activiteiten geen campagne moeten beginnen voeren voor één bepaalde politieke kandidaat, omdat ik zag dat zo’n campagne eigenlijk al was begonnen in de sociale media vanwege sommige pastorale werkers en onze bisschop kon niet anders dan mij in het openbaar gelijk geven, waardoor die campagne daarna gestopt is.

Een ander sociaal probleem bij ons is uiteraard het geweld, het gebrek aan vrede in Mexico. Daarom hebben we onlangs een jezuïet uitgenodigd om daarover te spreken niet alleen met families, jongeren, seminaristen en pastorale werkers van ons bisdom maar ook met de politie.

Ik heb er spijt van dat ik niet meer contact heb met jezuïeten, bijvoorbeeld die van Puebla, ondanks de uitnodiging die ik daarvoor heb gekregen toen ik 27 jaar geleden in Mexico arriveerde. Jezuïeten zoals Luc Versteylen, Marc Desmet, Juan Mateos, Franz Jalics, Jorge Costadoat, Javier Melloni, Jorge Atilano González Candia, Carlo María Martini en uiteraard onze huidige paus Franciscus zijn mensen die een veel bredere vorming hebben genoten en op alle terreinen van het sociale leven een belangrijke bijdrage kunnen leveren.

Jezuïeten zijn heel vaak pioniers en zijn meestal hervormingsgezind en precies daarom zo gevreesd door de traditionele katholieke autoriteiten, die maar liever zouden hebben dat er zo weinig mogelijk veranderd in de Kerk van Mexico.

Uiteindelijk is het fundamentele verschil niet tussen katholieken en niet-katholieken, maar wel tussen open en gesloten mensen: enerzijds mensen die open staan voor het anders-zijn van anderen en die oog hebben voor het goede en de noden van die anderen en anderzijds mensen die zich opsluiten in hun eigen gelijk en geen oog hebben voor het goede, laat staan compassie met de noden van mensen die een heel andere geschiedenis achter de rug hebben dan wij, die in België nog altijd genieten van al het goede dat de evangelisatie hier in onze contreien in de loop van de vorige eeuw tot stand heeft gebracht.

Ik denk nu bijvoorbeeld aan de vrijwel gratis thuiszorg, waarvan mijn moeder geniet zodat ze nog kan thuis blijven wonen, maar weinigen weten nog hoe die hier ontstaan is of zijn er dankbaar voor omdat ze dat allemaal vanzelfsprekend vinden, zoals bijvoorbeeld ook de actuele bevoorrechting van fietsers in het centrum van de steden tegenover autobestuurders.

Doordat ik in Mexico woon, waar de evangelisatie te veel eenzijdig gericht is op het ontvangen van sacramenten, kom ik altijd onder de indruk van al de goeie zaken die hier in mijn geboorteland zijn tot stand gekomen dankzij de Katholieke Kerk, waarvan men de dag van vandaag alleen maar het schandalige seksuele machtsmisbruik herinnert van sommige kerkelijke autoriteiten.

De actuele verdediging van slachtoffers van seksueel of financieel machtsmisbruik lijkt steeds meer op het echte christelijke standpunt, maar streeft eigenlijk een ander doel na.

Om dit te begrijpen volstaan enkele citaten van René Girard, over wiens denken ik al verschillende keren een seminarie heb gegeven aan seminaristen:

"Natuurlijk kan de verdediging van slachtoffers in werkelijkheid een verkapte zoektocht naar andere slachtoffers zijn. Ik heb eerder het gevoel dat we te maken hebben met een buitengewone mengelmoes."
"De zorg voor slachtoffers lijkt me zowel een positief als een negatief fenomeen. De fout komt voort uit ideologieën: het idee dat alles goed of slecht is."
“Wat achter dit alles schuilgaat is natuurlijk niets anders dan een karikatuur in dienst van een neo-vervolgingsproject, maar zo'n project heeft, dankzij de morele dekmantel van het voorwendsel van slachtofferschap, een ongeëvenaarde rechtvaardiging en zekerheid. Het is de zekerheid van de wetenschap dat de nieuwe vervolgingen ophouden zo te zijn omdat ze worden uitgevoerd in de naam van de slachtoffers."
"De voortdurende ambitie van sociale media om steeds verder te gaan, verandert de zorg voor de slachtoffers in een totalitaire dwang, een permanente inquisitie. Het feit dat onze wereld massaal antichristelijk aan het worden is, verhindert niet dat de zorg voor slachtoffers wordt bestendigd en versterkt, vaak in afwijkende vormen.
De majestueuze inauguratie van het "postchristelijke" tijdperk is een lachertje. We leven in een tijd van karikaturaal ultrachristendom dat probeert te ontsnappen uit de joodschristelijke baan door de zorg voor slachtoffers te 'radicaliseren' in een antichristelijke zin."
Vandaag de dag leven we in een wereld waarin machtige lobby's van het slachtoffer bestaan, vandaag de dag kan niemand vervolgd worden, geweld kan alleen worden uitgeoefend door middel van een slachtoffer-discours, van een verdediging van de slachtoffers.
“Omdat de christelijke Kerken zich pas heel laat bewust zijn geworden van hun falen in naastenliefde, van hun medeplichtigheid aan de gevestigde orde, zowel in de wereld van gisteren als die van vandaag, die 'offervaardig' blijft, zijn ze bijzonder kwetsbaar voor de permanente chantage waaraan het hedendaagse neopaganisme hen onderwerpt.”
“De nieuwe vervolgingen zullen moeten worden uitgevoerd in de naam van het Goede, in de naam van de slachtoffers.
“De ideologische instrumentalisering van barmhartigheid rechtvaardigt moreel aanvaardbare vormen van vervolging. Barmhartigheid wordt zo in deze eeuw een ideologisch wapen. Het verplichte mededogen dat in onze maatschappij heerst, maakt nieuwe vormen van wreedheid mogelijk."
"Het unieke van deze tijd blijkt uit het feit dat in de ogen van de publieke opinie de rol van slachtoffer nu de meest wenselijke is. Het is niet langer de oude positie van de smekeling die medelijden probeert op te wekken, maar de bevestiging van wettelijke en zelfs buitenwettelijke rechten. Deze huidige stand van zaken is onlosmakelijk verbonden met de Bijbelse invloed... Wrok is slechts een buitenechtelijk kind en zeker niet de vader van de joods-christelijke Schrift."
Girard benadrukt inderdaad dat 'de Christelijke Openbaring niet verantwoordelijk kan worden gehouden voor het misbruik dat ervan wordt gemaakt'. De poging om de voordelen van de nieuwe omgekeerde morele autoriteit te monopoliseren kan alleen maar worden uitgedrukt in de vorm van aanklacht en veroordeling.
"En terwijl het christendom vervaagt, wordt het verre van zwakker, maar juist intenser. Een tegenstrijdigheid die gemakkelijk te verklaren is. De zorg voor de slachtoffers is het paradoxale doelwit geworden van mimetische rivaliteiten, van concurrerende biedingen. Ook al zijn er slachtoffers in het algemeen, de interessantste zijn altijd die waarmee we onze buren kunnen veroordelen.Kortom, in onze maatschappij gooit iedereen elkaar slachtoffers in het gezicht.”

Ik besluit deze kritische nieuwsbrief met het voornemen naar volgend jaar toe om 'niets uit te stellen', want dit decennium geeft ons toch al geleerd dat ons leven plots een onverwachte wending kan nemen, waardoor er niets meer van huis komt van wat we nog dachten te doen…

Ik wens iedereen nog een zalige kerstperiode, die in Mexico zeker duurt tot 6 januari, die voor de kinderen daar zo belangrijk is als 6 december voor de kinderen in België. Over enkele dagen keer ik trouwens terug van het grijs regenachtige België naar het nog altijd zonnige Mexico, waar ze nu zelfs nog aan 25 graden geraken.

Mijn beste wensen voor het nieuwe jaar 2024: innerlijke, familiale maar ook sociale vreugde en vrede!

Luc Esprit