Meester in het doseren

Genegeerd

Wat maakt deze nieuwe vertaling dan zo speciaal? Wat voegt ze toe? “Studies over de Imitatio Christi zijn relatief zeldzaam”, verrast De Roo. “Het is zelfs verbazend hoezeer Thomas Kempis wordt genegeerd door de kerk en de academische wereld, hoewel hij nu al zes eeuwen door zoveel mensen overal ter wereld wordt gelezen. Als een werkinstrument wordt hier nu dus een verbeterde vertaling aangeboden met een diepgravend bronnenonderzoek én een studie over Thomas’ leven en werk.”

I.

Verspreiding

De Roo schrijft bij elk van de vier Imitatio-delen een stevige inleiding. Uiteraard begint hij voor het Eerste Boek – Nuttige vermaningen voor het geestelijk leven – met een beknopte biografische schets van de auteur. Daarna beschrijft hij de ontstaansgeschiedenis van het Eerste Boek en gaat hij in op de zeven belangrijkste en oudste handschriften van het werk. In totaal zijn er 777 manuscripten “die een of meer boeken bevatten in wisselende combinaties”. Maar het zouden vooral de gedrukte edities zijn die leidden tot een massale verspreiding. Na de eerste gedrukte uitgave in 1472/73 volgden er vele anderen. En in de 16de eeuw kreeg het werk de status van een ware klassieker. Het “werd na de Bijbel het meest verspreide en gelezen boek in Europa, en dit vanaf het ontstaan in de late middeleeuwen tot aan de moderne tijd”.

Perfect literair werkstuk

Het boek is dan ook innovatief, vindt De Roo. “Reeds de brede doelgroep is vernieuwend: de Imitatio Christi is geschreven in zulke algemene bewoordingen, dat het geschikt is voor iedereen, ook voor mensen in de wereld. Tegelijk verzamelt hij in zijn boek wel een schat aan theologische ideeën, in die mate dat men kan spreken van een complete samenvatting van de christelijke leer, met inbegrip van een zeer zuivere, mystieke dimensie. Hij voegt er ook nog tal van sterke morele vermaningen aan toe uit zijn persoonlijke schatkist. Dit alles presenteert hij in een perfect literair werkstuk, zeer beknopt en goed geordend. Hierdoor heeft hij een unieke, praktische samenvatting geschreven van de christelijke leer, en deze ook vormgegeven in een unieke, literaire schepping.”

II.

Productief

Zijn inleiding op het Tweede Boek – Vermaningen om tot jezelf in te keren – laat De Roo beginnen met het overlijdensbericht van Thomas Kempis, op 1 mei 1471, (wellicht) op 90-jarige leeftijd. Daarnaast beschrijft én vertaalt hij een biografie die werd geschreven door een tijdgenoot. Dat opmerkelijk document ging overigens bijna verloren, maar is gelukkig bewaard gebleven, al was het maar omdat blijkt dat Kempis best productief was als schrijver: hij zou maar liefst 50 werken hebben geschreven.

Fouten

Voor de rest is van de schrijver van de Imitatio weinig geweten. Bovendien maakten zijn tijdgenoten ook de nodige fouten. De Roo probeert de fouten te herstellen in zijn inleiding op het Tweede Boek. Zo is de naam Thomas a Kempis of à Kempis eigenlijk een fout, geïntroduceerd in 1523 in de Parijse uitgave van zijn verzamelde werk en nadien schier eindeloos overgenomen. Nochtans is het vrij eenvoudig, aldus De Roo. “Zijn juiste Latijnse naam is ‘Thomas de Kempis’. Zelf verkortte hij dit meestal tot ‘Thomas Kempis’. In zijn Kroniek noemt hij zich drie keer ‘Thomas Kempis’. Ook in zes van zijn zeven bewaard gebleven handtekeningen ondertekende hij met ‘Thomas Kempis’. In de zevende en oudste handtekening (zijn kopie van het Nieuwe Testament, voltooid op 7 juni 1427) tekende hij met ‘Thomas de Kempis’.”

III.

Vreemde eend

Het Derde Boek – Toegewijde aansporing tot de Heilige Communie – blijft volgens De Roo “voor velen de vreemde eend in de bijt”. Maar Kempis beperkt zich niet tot een of ander formalisme. Het boek “bevat ook weer tal van theologische ideeën, heerlijke mystieke meditaties en vele van die rake, morele vermaningen waarop Thomas het patent lijkt te hebben”. 

Moderne Devotie

Een bijzonder hoofdstuk wijdt De Roo aan de dubbele doelgroep van de Imitatio: zowel mensen in de wereld als religieuzen, zowel beginners als gevorderden. Dat het boek zowel kloosterlingen als een breed publiek aanspreekt, komt volgens De Roo omdat hij ook bewust voor beide groepen schreef. “Dit is mede te danken aan zijn wortels in de Moderne Devotie, die in zijn kern en oorsprong een lekenbeweging is”, verklaart de vertaler. “Ze hadden een goede band met kloosterlingen, maar zelf leefden ze midden in de wereld. Ook de leden van hun gemeenschappen legden geen geloften af, maar behielden hun statuut van burgers. Bij de Broeders van het Gemene Leven kwamen dan ook veel gewone burgers over de vloer, om te luisteren naar ‘collaties’ of groepsdialogen. Dit alles is Thomas bijgebleven. Hij is bovendien nog jong wanneer hij begint te schrijven: hij is dan nog niet zo lang ingetreden, en hij heeft nog veel voeling met de wereld.”