Werken aan een rechtvaardiger samenleving

Verslag van de studie- en ontmoetingsdag voor diakens en hun echtgenotes op 14 maart 2026 in het Sint-Baafshuis in Gent.

Diakens en hun echtgenotes zetten zich, samen met hun geloofsgemeenschap, volop in voor de ‘kleine goedheid’ en de vriendschap met armen. Maar ook voor structurele rechtvaardigheid is volhardende aandacht nodig. Zeker in een samenleving waar die sterk onder druk staat omdat er andere prioriteiten gelegd worden. Het prachtig gerestaureerde Sint-Baafshuis met mooie tuin, was op 14 maart 2026 het decor van een interdiocesane studie- en ontmoetingsdag voor diakens en hun echtgenotes rond dit thema.

De studiedag werd ingeleid door mgr. Koen Vanhoutte, hulpbisschop van Mechelen – Brussel en bisschop-referent voor het permanent diaconaat. In een wereld waar terug meer en meer de wet van de sterkste geldt, vragen wij ons als christen en zeker als diaken af of dit de wereld is die wij willen en hoe we tegen de stroom in kunnen varen. De problemen overstijgen ons maar we kunnen en mogen ons er niet bij neerleggen. Door dienstbaarheid, vooral aan de zwaksten, kunnen wij tegenwind geven. Mgr. Vanhoutte sprak ook een dankwoord uit aan de diakens en hun echtgenotes voor hun werk.

Sociale beweging
De eerste spreker was mevr. Julie Hendrickx Devos, voorzitter van Beweging.net. Zij is de nicht van zuster Jeanne Devos, die in India werkzaam was en erin slaagde om een beweging van Indische huisarbeidsters uit te bouwen en internationaal een erkend statuut voor de huisarbeid te realiseren. In het boek Alsof de weg ons zocht beschrijft Julie het levenswerk van haar tante. Dit was dan ook de inleiding van haar betoog. Julie vertelde hoe zij door de jongste zus van Jeanne Devos werd geadopteerd, hoe zij door het werk van haar tante werd geïnspireerd en gevormd en hoe zij binnen de christelijke sociale beweging groeide tot (eerste vrouwelijke) voorzitter van Beweging.net. Beweging.net is de grootste sociale beweging van België. Haar missie is drieledig: steun geven aan kwetsbare groepen, mensen en organisaties versterken en verbeteren. Tenslotte werkt men aan beleidsverandering ten dienst van de brede samenleving, vooral van de meest kwetsbaren.

Weten wat er leeft
Mevr. Hendrickx Devos hield een begeesterend pleidooi om te weten wat er leeft. Onze samenleving schuift op naar rechts. Men is individualistischer en dat wordt ook gepromoot. Het middenveld wordt aangevallen en solidariteit brokkelt af. Vrijwilligers voelen zich handen zonder voeten (lees : gebonden aan strikte wetgeving). Hierbij wordt ook een klimaat van angst gecreëerd, het is altijd de schuld van een ander. Onze samenleving is ook diverser geworden. Migratie is zo oud als de mensheid zelf en zal nooit stoppen. Tenslotte leven we in een tijd waarin alles op technologisch vlak alsmaar sneller gaat met het risico dat vele mensen afhaken of uitgesloten worden. Ook desinformatie en polarisatie lijken toe te nemen. Er is een crisis van de waarheid (wat kunnen we nog geloven ?) en daardoor een crisis van wantrouwen.

Middenveld
Mevr. Hendrickx-Devos beklemtoont dat een sterk middenveld absoluut noodzakelijk is om een tegenstem te bieden en de waarheid haar rechten te geven. Daartoe moet men blijvend netwerken uitbouwen en aansluiten met bestaande netwerken. Het is onze opdracht om actie te voeren. Beweging.net wil mensen ertoe aanzetten om op lokaal vlak actie te voeren en projecten te lanceren voor de plaatselijke noden. We moeten correcte informatie doorgeven en hanteerbare projecten ontwikkelen. Verder expertise opbouwen, blijven leren en inzetten op dienstverlening. We kunnen onze stem gebruiken, empathie ontwikkelen en bruggenbouwers worden.

Zingen van licht
Neen, de samenleving overkomt ons niet, ze is maakbaar. Daarbij kunnen we steunen op een diep vertrouwen. Met een citaat van Tagore: "Vertrouwen is een vogel die voelt dat het licht zal komen en al begint te zingen wanneer het nog duister is."

Julie Hendrickx Devos © Pascal Veeckman

studie- en ontmoetingsdag diakens en echtgenotes (14/3/2026) © Pascal Veeckman

in gesprek © Pascal Veeckman

Gespreksgroepen
Na de boeiende uiteenzetting van mevr. Hendrickx Devos verdeelden we ons in gespreksgroepjes. Deze waren genoemd naar bekende personen in onze sociale geschiedenis: pater Damiaan, priester Daens, Jeanne Devos, kardinaal Cardijn, Joseph de Hemptinne en Maria Baers.

In de gespreksgroepen werden drie vragen voorgelegd:
-   Wat betekent de inzet voor een rechtvaardige samenleving voor onze opdracht als diaken ?
-    Wat inspireert ons bij onze maatschappelijke inzet ?
-    Hoe gaan we om met spanning en conflict als gevolg van die inzet ?

Het grootste gevaar van onze tijd is onverschilligheid, want die leidt naar ontmenselijking.

Professor Johan Verstraeten met expertise in de sociale leer van de Kerk en voorzitter van het Netwerk Rechtvaardigheid en Vrede, sprak over “Diaconie als dienst aan een rechtvaardige samenleving. Implicaties voor het diaconaat”.

Paternalisme
Hij vertrok van de caritas die vanuit de kerk groeide. Die caritas is nodig maar niet voldoende. Het is goed dat er hulporganisaties bestaan om directe nood te lenigen (bv. bij rampen) maar daar mag het niet bij blijven. Men moet ook op langere termijn denken en de structuren zo vorm geven dat de samenleving rechtvaardiger wordt. Want we kunnen er niet naast kijken dat er uitsluiting en onrechtvaardigheid bestaan, die soms moedwillig in stand worden gehouden. Liefdadigheid zonder rechtvaardigheid, doet niets aan de oorzaken, is paternalistisch en kan zelfs gevaarlijk zijn (denk maar aan de koloniale onderdrukking). Paus Franciscus en paus Leo XIV zeggen duidelijk dat gemarginaliseerde gemeenschappen niet mogen gereduceerd worden tot objecten van goede werken, maar dat we hen moeten bejegenen als subjecten die in staat zijn hun eigen cultuur te scheppen.

Inspiratiebron en referentiekader
De zorg voor een rechtvaardige samenleving is van oudsher een vanzelfsprekende opdracht voor christenen. In de Bijbel vindt men verschillende teksten die daarop aandringen. Ook een groot theoloog als een Thomas van Aquino stelt dat gelovigen de plicht hebben om zich in te zetten voor de samenleving en het algemeen welzijn voor iedereen. De sociale leer van de Kerk is een inspiratiebron en referentiekader voor het zoeken naar een ethisch antwoord op de problemen en de tekenen van onze tijd. Zo ziet de encycliek Rerum Novarum arbeidersbewegingen als noodzakelijk om te komen tot een afdwingbare wetgeving die leidt tot rechtvaardigheid. Ook respect voor de mensenrechten en de menselijke waardigheid is primordiaal.

Met medestanders en raakbaar
In het werken aan een meer rechtvaardige samenleving en een integrale ecologie zijn er bewegingen nodig: middenveld, sociale bewegingen, vakbonden, solidariteitsorganisaties enz… christelijke zowel als niet -confessionele. Daarnaast moeten mogen we weten dat er geen rechtvaardigheid kan zijn zonder nabijheid: de concrete ontmoeting en het samen op weg gaan met de armen. Het grootste gevaar van onze tijd is onverschilligheid, want die leidt naar ontmenselijking. Acties beginnen met zich laten raken door de kwetsbaarheid van de ander.

Blijvende aandacht
Dit alles inspireert en kleurt de diaconie in de geloofsgemeenschappen en het werk van diakens in het bijzonder. Er is blijvende aandacht nodig om op geen enkel vlak toe te geven aan het klerikalisme en om voortdurend alert te zijn voor mogelijke synergiën. Werk aan de winkel dus!

De studie- en ontmoetingsdag werd afgerond met het avondgebed aan de vooravond van de vierde vastenzondag.

verslag: Jean-Marie Houben