Wij geloven (deel 1)

Uit Kerkplein: jg 33, nr 3 (september)

Tegelijk met het jubeljaar loopt ook het herdenkingsjaar ‘1700 jaar concilie van Nicea’ verder tot in december 2025. In zijn aankondigingsbul voor het jubeljaar had paus Franciscus uitdrukkelijk de link tussen beide gelegd. Hij had het over ‘een zeer belangrijke verjaardag voor alle christenen’ en vroeg aandacht voor de ‘synode’ – een ander woord voor concilie – als een bijzonder sterke uitdrukking van wat ‘kerk’ is. In twee bijdragen staan we stil bij de belangrijkste vrucht van het concilie van Nicea: de geloofsbelijdenis. In deze eerste bijdrage komen de context en betekenis van het credo aan bod, in een volgende het gebruik ervan in de liturgie en de initiatie, vroeger en nu. 

Credo’shebben voorlopers in korte belijdenisformules die we al in het Nieuwe Testament terugvinden. Deze mini-belijdenissen speelden een grote rol in de vroegste verkondiging. De meest kernachtige is ‘Jezus is de Heer’ (zie bijv. Fil 2,11): een belijdenis die uitdrukt dat God, die zich al openbaarde aan Israël, zich nu, in het leven, lijden en sterven van Jezus van Nazareth helemaal geëngageerd heeft. Deze belijdenissen ontwikkelen zich verder in functie van de initiatie. Nieuwe christenen worden gedoopt in de naam van de Vader, Zoon en Geest. Zo ontstond de drieledige basisstructuur van de credo’s.

Mettertijd wordt het geloof aangevochten. Het gaat dan niet om details, maar om wezenlijke vragen. In de tweede eeuw zijn er veel christenen die betwijfelen dat de schepping goed is en dat de Vader van Jezus Christus werkelijk de Schepper is van deze wereld. Later ontstaat nog een ander discussiepunt: kan het wel dat God mens wordt? Anders gezegd: is Jezus als Zoon werkelijk van hetzelfde wezen als God de Vader? Die laatste vraag was zo cruciaal dat ze leidde tot het eerste oecumenische concilie uit de geschiedenis van de kerken.

Nicea

1700 jaar geleden, in het jaar 325, riep de Romeinse keizer Constantijn I de bisschoppen bijeen om tot een consensus te komen over de formulering van het geloof in (de goddelijkheid van) Christus, maar ook over de Paasdatum – Pasen werd (en wordt) op verschillende momenten gevierd, wat ook weer voor verdeeldheid zorgde (zorgt) – en ten slotte over afspraken die enigszins doen denken aan ons kerkelijk recht. De keizer had er voor de interne samenhang van zijn rijk alle baat bij dat de christengemeenschappen overeenstemden in het geloof. Toch moeide hij zich niet met de theologische debatten. Hij faciliteerde ze, zouden we vandaag zeggen: hij verschafte bijvoorbeeld een reispas voor deelnemende bisschoppen, waarmee ze op kosten van de overheid naar Nicea konden reizen. 

Het werd het eerste ‘oecumenische’ concilie, in die zin dat uit de hele (toenmalig bekende) ‘bewoonde wereld’ bisschoppen bijeenkwamen: tussen de tweehonderdvijftig en driehonderd in aantal, uit Oost en West. Het ging in de feiten vooral om Griekstalige bisschoppen uit het oostelijke Middellandse Zeegebied, maar er waren toch ook vertegenwoordigers uit de Latijnse kerken in Noord-Afrika, en uit delen van Azië en Europa.
Nicea heet vandaag Iznik. Het is een kleine stad in het noordwesten van Turkije, een beetje ten zuiden van Istanbul. Door uitdroging van het meer waar deze oud-Griekse stad lag, komen de restanten bloot van de locatie van het concilie, onder meer de grondvesten van een oudchristelijke basilica. 
 

Belangrijk signaal

In mei 2025 zou paus Franciscus naar Iznik/Nicea afreizen op uitnodiging van de oecumenische patriarch Bartholomeus. Door Franciscus’ overlijden is het plan opgeborgen, maar niet verder dan in de bovenste schuif: Nicea zal de eerste buitenlandse bestemming worden van paus Leo XIV, allicht in november. Hiermee geeft de nieuwe paus een niet mis te verstaan oecumenisch signaal en plaatst hij de eenheid onder christenen in het hart van zijn pastorale zending. ‘Streven naar verzoening betekent niet de wonden van het verleden ontkennen, maar erkennen dat één Heer ons verenigt door hetzelfde doopsel’, zei hij daarover in een audiëntie. Verwacht wordt dat er ook opnieuw over een gemeenschappelijke paasdatum gesproken zal worden. 

Deze nieuwe ontmoeting tussen de twee kerkleiders is geen binnenkerkelijke zaak, maar een sprekend teken voor iedereen. Aan de oecumenische patriarch schreef paus Leo alvast: ‘De broederschap die christenen zullen beleven en uitdragen, mag ook een boodschap zijn voor onze wereld, die wordt geteisterd door oorlog en geweld’. 

Hoeksteen

De belangrijkste vrucht van dit concilie, dat niet langer dan twee maanden duurde, is de bekende geloofsbelijdenis. Dit wil zeggen, de eerste versie ervan, die ruim vijftig jaar later, op het concilie van Constantinopel (381) vervolledigd werd. Het credo van Nicea-Constantinopel is de hoeksteen van het geloof van ontelbare christenen, door de eeuwen heen. Velen hebben er met hun bloed getuigenis over afgelegd, tot op vandaag. 

Deze belijdenis is doorgegeven binnen katholieke, protestantse en oosters-orthodoxe kerken. Zo konden we in de gebedsweek voor de eenheid, in januari 2025, zonder grote ingrepen en over de denominaties heen, samen ons geloof belijden. Het zogenaamde filioque (‘de Geest, die voortkomt uit de Vader en de Zoon’) wordt op zo’n momenten weggelaten. Dat is namelijk een latere Westerse toevoeging, weliswaar uit zorg voor het geloof in de Zoon, maar met een soort degradatie van Gods Geest tot gevolg. Het gevolg van die toevoeging was een groot conflict met de latere ‘orthodoxe kerken’. Maar in de oorspronkelijke tekst van Nicea-Constantinopel, klinkt het geloof dat ons verbindt en dat vele verschillen relativeert, waar in de wereld (oikoumenè) we ons ook bevinden. Het klinkt er als een uitnodiging, als een melodie waaraan je je kan toevertrouwen.