Kerkenbeleidsplannen blijven de basis

De Vlaamse regering bereidt een nieuwe conceptnota voor over de parochiekerken. De huidige dateert reeds van 2011 en vormt onder meer de basis voor de kerkenbeleidsplannen. Met de nieuwe conceptnota wil de Vlaamse regering het regeerakkoord 2019-2024 uitvoeren inzake de herbestemming van kerken. Onlangs had de regering bij monde van ministers Bart Somers en Matthias Diependaele hierover een gesprek met de Vlaamse bisschoppen. Ministers en bisschoppen onderstreepten het blijvende belang van de kerkenbeleidsplannen.

De bisschoppen onderschrijven nog steeds de basisideeën van de conceptnota van 2011, namelijk dat het overleg over eventuele neven- of herbestemming van kerken lokaal moet gevoerd worden met de betrokken actoren. Alsook dat de oorspronkelijke hoofdbestemming of functie voor de eredienst in vele gevallen de beste garantie biedt voor het verder behoud van de kerken. De bisschoppen zijn verheugd daarvoor nog steeds te kunnen steunen op de honderden vrijwilligers die deel uitmaken van de kerkraden en de teams van de pastorale eenheden, parochies en nieuwe parochies en de priesters, diakens en parochieassistenten die zich met hart en ziel inzetten voor hun pastorale taken.

In hun visienota Betekenis en Toekomst van het Kerkgebouw (2020) benadrukken de bisschoppen de waarde en het unieke belang van de kerkgebouwen voor de samenleving. Kerkgebouwen zijn niet enkel bestemd voor de eredienst. Ze zijn ook een stilteplaats of plaats voor gebed en bezinning. Ze staan open voor iedereen, ongeacht zijn of haar geloofsovertuiging. Het zijn ook centrale plaatsen in de gemeenschap, die met hun kunstschatten attractief zijn voor het (erfgoed)toerisme. Het gebruik van de kerken dient dan ook niet enkel afgemeten te worden aan de deelname van de gelovigen aan de zondagsvieringen. Kerken worden ook gebruikt voor weekdiensten, huwelijken, begrafenissen en andere vieringen. Heel wat kerken zijn dagelijks toegankelijk.

Uitgaan van de noden voor de eredienst

De katholieke kerkgemeenschap dringt bij de politieke verantwoordelijken erop aan te blijven uitgaan van de noden van de eredienst wat betreft het gebruik van kerken. De Vlaamse bisschoppen vinden het belangrijk dat het volledige pakket van maatregelen voor ogen gehouden wordt: het behoud voor de eredienst en de valorisatie voor de gemeenschap, het medegebruik door andere christelijke erediensten, de nevenbestemming of de herbestemming. Op al deze gebieden zijn in samenwerking tussen de verschillende betrokken instanties, waaronder de kerkfabrieken en centrale kerkbesturen, reeds heel wat significante stappen gezet. Overal in Vlaanderen onderzoeken kerkbesturen, vaak bijgestaan door deskundigen zoals het projectbureau Herbestemming Kerken, de mogelijkheid om aan hun kerk een nevenbestemming te geven die in overeenstemming is met de hoofdfunctie als eredienstgebouw.

Waar nodig en verantwoord, worden kerken onttrokken aan de eredienst en krijgen zij een nieuwe bestemming. Dit is echter pas aan de orde wanneer de betrokken kerk pastoraal geen functie meer heeft. De uiteindelijke beslissing hierover komt de bisschop toe. Hij neemt die na een intense procedure die kerkrechtelijk is vastgelegd en waarin alle betrokken kerkelijke instanties gehoord worden: de pastores, de kerkbesturen, de priesterraad. Daarenboven moet deze beslissing sporen met wat er in het kerkenbeleidsplan is overeengekomen.

De kerkenbeleidsplannen blijven voor de Vlaamse bisschoppen een belangrijk strategisch document omdat daarin, in akkoord tussen kerkelijke en burgerlijke instanties, de visie op de kerken op het grondgebied van de gemeente wordt weergegeven. Dit document is tot stand gekomen na een intensief overleg en overspant vaak een ruime tijdsperiode die de gemeentelijke legislatuur overstijgt. Het automatisch herzien van kerkenbeleidsplannen bij het begin van elke gemeentelijke legislatuur doet afbreuk aan de opbouw van een langetermijnvisie voor de parochiekerken (en de eredienstgebouwen in het algemeen). Het leidt ook tot nodeloze planlast bij alle betrokkenen: de gemeenten, de kerkbesturen en centrale kerkbesturen, de bisdommen, de agentschappen Onroerend Erfgoed en Binnenlands Bestuur. Wel is het nuttig om het begin van de nieuwe legislatuur aan te grijpen om de voorliggende projecten die kaderen in de implementatie van de kerkenbeleidsplannen, te evalueren en al dan niet te bevestigen.

Valorisatie, medegebruik, neven- en herbestemming

De Vlaamse bisschoppen zijn van mening dat in de toekomstvisie voor kerkgebouwen niet enkel gefocust moet worden op neven- en herbestemming, maar dat, zoals hogervermeld, het volledige pakket van maatregelen in ogenschouw moet genomen worden: valorisatie, medegebruik (kerk ter beschikking stellen aan andere christelijke geloofsgemeenschappen), neven- en herbestemming. Uit deze waaier moet in onderling overleg tussen de kerkgemeenschap en de burgerlijke overheid de weg gekozen worden die het beste de toekomst van het betrokken kerkgebouw garandeert. Deze weg is beschreven in het kerkenbeleidsplan.

In de plaats van 'aanmoedigen' spreken de bisschoppen liever van 'faciliteren' van neven- of herbestemming van kerken. De overheid kan immers een aantal hinderpalen wegnemen die op dit ogenblik de neven- of herbestemming van kerken in de weg staan. Daarbij wordt gedacht aan:

• het vaak verregaande beschermingsstatuut van kerken, hun inboedel en hun omgeving, waardoor ingrepen in en aan het gebouw soms moeilijk te realiseren zijn. Dit is momenteel een belangrijk obstakel;
• de gewijzigde visie van een nieuwe gemeentelijke coalitie waardoor projecten die in een vorige legislatuur voorbereid zijn en klaar voor uitvoering, afgewezen worden. Dit probleem wordt niet opgelost door de kerkenbeleidsplannen te herzien;
• de financiering van de neven- of herbestemming die vaak een probleem is waarop heel wat interessante initiatieven stuiten. Het zou goed zijn om, naar analogie met de subsidies voor nevenbestemming van niet-beschermde kerken, een subsidiemogelijkheid te voorzien voor nevenbestemming van beschermde kerken. Ook bepaalde incentives voor private investeerders die een kerk wensen te herbestemmen (subsidies, belastingvoordeel, …) kunnen helpen om meer projecten te realiseren.

Vanuit de historische functie van het kerkgebouw als centrale ontmoetingsplek van de lokale gemeenschap, vinden de bisschoppen het belangrijk dat in eerste instantie naar herbestemmingen wordt gezocht die aansluiten bij een gemeenschapsfunctie. Dit kan een nieuw gebruik zijn voor onderwijs, voor caritatieve, sociale en culturele doeleinden, voor sociaal ondernemerschap. Het is van belang dat de nieuwe bestemming rekening houdt met de oorspronkelijke religieuze bestemming van het kerkgebouw.

De Vlaamse bisschoppen waarderen de uitnodiging tot overleg van de Vlaamse regering. Het is dan ook een belangrijke aangelegenheid. De toekomst van de kerkgebouwen vraagt zorgvuldige aandacht.

De Vlaamse bisschoppen
Vrijdag 4 juni 2021