Olivier Roy: ‘Het Westen is niet meer christelijk’

Vanavond houdt de invloedrijke Franse politoloog Olivier Roy in Leuven een lezing onder de titel: ‘Which Religious Future for Europe? Between (De-)secularization and (Post-)globalization’. Roy en zijn analyses zijn erg interessant. Geboren uit een protestantse familie maar zelf ongelovig, bestudeert hij de godsdienst als sleutel om tot de mens door te dringen. Olivier Roy deed jaren veldwerk in onder meer Afghanistan, Iran, Oezbekistan, Pakistan, Tadzjikistan en Turkije. Hij was adviseur van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, de Verenigde Naties (VN) of de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en doceerde aan de beroemde Europese universiteit in het Italiaanse Firenze. Roy schreef al meer dan dertig boeken en wordt in vele talen vertaald.

Zijn jongste boek draagt de provocerende titel: ‘L’Europe est-elle chrétienne ?’

‘Deculturalisatie’

De secularisatie – die zich ook voortzet in de moslimwereld, al valt het daar nog minder op – ontkoppelt de godsdienst van de dominante cultuur, zegt Roy. In Europa is dat met de Verlichting begonnen, maar deze ‘deculturalisatie’ kwam in een stroomversnelling in de jaren 1960. Vandaag beweren dat de Europese cultuur nog christelijk is, is je reinste onzin. Roy wijst erop dat hij met deze stelling in goed gezelschap vertoeft. Ook de pausen sinds Paulus VI zeggen dit voortdurend met luider stem en zij hebben volkomen gelijk. Talloze analisten blijven comfortabel in 19de-eeuwse schema’s, klaagt Roy aan. Zij gaan nog altijd ervan uit dat Oost en West twee strikt van elkaar gescheiden geografische ruimtes zijn, met elk hun eigen dominante cultuur.

Deze visie dat politiek, religie en cultuur samengaan, is volkomen achterhaald. Olivier Roy

Ook in de islamwereld is er zo’n ‘deculturalisatie’, ook daar is de dominante cultuur ineengestort. Ik deed veel veldwerk over Perzische soennitische culturen in Centraal-Azië, van Samarkand en Buchara in Oezbekistan tot in de Indiase hoofdstad New Delhi, vertelt Roy. De aloude tradities van de oelema’s uit de madrassa’s van de jaren 1920 en 1930, met hun meertalige literaire en poëtische rijkdom, dat is allemaal dood. In de Arabische wereld is de cultuur trouwens al vroeger ineengestuikt, zowel ten gevolge van het westerse kolonialisme als van het verlichte despotisme van heersers die we vanuit het Westen maar al te graag steunden. De enige landen die volgens Roy aan deze evolutie zijn ontsnapt, zijn het moderne Turkije van stichter Kemal Atatürk en het Iran van de ayatollahs.

De ayatollahs lezen de Koran in het Arabisch, maar zijn vaak ook dokter of ingenieur of letterkundige. Olivier Roy

Salafisme

Het is deze ‘deculturalisatie’ die aan de basis ligt van het salafisme, legt Roy uit. Salafisten zeggen immers: ‘Wij hebben geen cultuur van doen, want ofwel is de cultuur profaan en hebben wij ze daarom niet nodig, ofwel is de cultuur heidens en dan moeten we ze bestrijden.’ Dat laatste gebeurt soms gewelddadig, geeft prof Roy toe, maar dat is bij de overgrote meerderheid van de salafisten niet het geval, zij blijven vredelievend. Maar let wel, voegt hij eraan toe, de redenering van de salafisten is precies dezelfde als bij de evangelicals in de VS. Ook zij hebben lak aan cultuur, ook zij zien hun kinderen liefst geen televisiekijken of alleen hun programma’s, ook zij betwisten wetenschappelijk inzichten en propageren het creationisme.

Roy is wel vaker kritisch voor het opkomende rechtspopulisme in het Westen.

Oorlog om de waarden

Er is geen ‘botsing der culturen’ zoals Samuel Huntington het destijds voorspelde, zegt Olivier Roy. Wel is er een oorlog om waarden. Er is geen clash tussen de Verlichting en islam, wel tussen het libertaire individualisme van de jaren 1960 en waardenstelsels zoals traditionele godsdiensten ze verdedigden. Maar onze westerse ‘laïcité’ eist op vrij totalitaire wijze op dat iedereen precies dezelfde waarden huldigt, analyseert de Fransman. Hij is ook niet te spreken over al te makkelijke vergelijkingen tussen populisten vandaag en het fascisme van de jaren 1930. Het vooroorlogse fascisme was een ideologie die wel cultureel verankerd was, met bijvoorbeeld een fascinatie voor een sterke staat. Maar de meeste populisten van vandaag, waren gisteren nog regionalisten.

Alle klassieke ideologieën gingen inmiddels aan de ‘deculturalisatie’ ten onder. Olivier Roy

Recuperatie van het christendom

Olivier Roy is dan ook erg scherp over de recuperatie van het christendom door hedendaagse populisten. Europees rechts vandaag – van Silvio Berlusconi en Matteo Salvini en Nicolas Sarkozy en Marine Le Pen over David Cameron en Boris Johnson tot Geert Wilders en Filip Dewinter – heeft niets christelijks. Ja, er wordt wat opportunistisch gewauweld over christelijke symbolen als de kerststal, zegt Roy. Daarmee willen zij de tegenstelling oppoken tussen christendom en islam. Terwijl dat niet de ware breuklijn is; de echte breuklijn is intussen deze tussen het libertaire hedonisme enerzijds en een leven gedragen door waarden anderzijds. Roy is daarom overtuigd van de noodzaak van een politiek Europa op basis van gedeelde waarden.

Dat is ook het visioen dat de profetische paus Franciscus verdedigt. Olivier Roy

Vanavond 10 december om 18.30 uur spreekt Olivier Roy over ‘Which Religious Future for Europe? Between (De-)secularization and (Post-)globalization’ in de Grote Aula van het Maria-Theresiacollege van de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen van de KU Leuven.

Olivier Roy, L’Europe est-elle chrétienne ? Parijs, Le Seuil, 204 pagina’s, 17 euro.