Paus Leo XIV tot diplomatiek corps: ‘Oorlog is weer in zwang’ – een moreel kompas voor de wereld

In zijn toespraak tot het corps van diplomaten bij de Heilige Stoel deed de paus een krachtige oproep tot nederigheid, dialoog en een hernieuwde inzet voor multilateralisme. Hij waarschuwde dat de fundamenten van het internationale samenleven worden ondermijnd, nu diplomatie op basis van dialoog plaatsmaakt voor de logica van macht en afschrikking.

Staat van de wereld

In de jaarlijkse ‘State of the World’-toespraak, voor Leo XVI de eerste in een wellicht nog lange rij, sprak de paus klare taal. ‘Het na de Tweede Wereldoorlog vastgestelde beginsel dat naties verbood geweld te gebruiken om de grenzen van andere landen te schenden, is volledig ondermijnd’, zei hij. En die mentaliteit vormt een ernstige bedreiging voor de rechtsstaat zelf, klonk het.

De paus verwees herhaaldelijk naar Sint Augustinus om zijn standpunten te onderbouwen, met name naar De Civitate Dei (De stad van God), waarin de heilige reflecteert op trots, macht en de illusie van veiligheid. Wie vrede wil bereiken door oorlog, bedoelt geen vrede als een gedeeld goed, maar vrede als bezit. ‘Zij willen dus geen vrede, maar alleen de vrede die zij verlangen.’

Het was juist deze verstoring die de mensheid in de twintigste eeuw in de Tweede Wereldoorlog stortte. Uit die tragedie, merkte hij op, ontstond de Verenigde Naties, die tachtig jaar geleden werd opgericht als centrum van multilaterale samenwerking ‘voor het waarborgen van vrede, het verdedigen van fundamentele mensenrechten en het bevorderen van duurzame ontwikkeling’.

‘Humanitair recht moet altijd prevaleren’

Van de rechtsbeginselen ging paus Leo XIV over op de concrete kosten van oorlog - vooral wanneer burgers het doelwit worden en wanneer essentiële infrastructuur wordt vernietigd.

‘Ik wil in het bijzonder de aandacht vestigen op het belang van het internationaal humanitair recht’, zei hij. Naleving mag niet afhangen van ‘louter omstandigheden en militaire of strategische belangen’. Humanitair recht is ‘een verbintenis die staten zijn aangegaan’ en ‘moet altijd voorrang hebben op de ambities van oorlogvoerende partijen’.

Aanvallen op ziekenhuizen, energie-infrastructuur, woningen en plaatsen die essentieel zijn voor het dagelijks leven vormen ernstige schendingen, klaagde de paus aan. Hij herhaalde de veroordeling door de Heilige Stoel van ‘elke vorm van betrokkenheid van burgers bij militaire operaties’.

De morele maatstaf, zo benadrukte hij, is een kwestie van waardigheid: ‘De bescherming van het beginsel van de onschendbaarheid van de menselijke waardigheid en de heiligheid van het leven weegt altijd zwaarder dan louter nationaal belang.’

Oekraïne, Palestijns gebied, Venezuela

De paus paste dit morele kader vervolgens toe op specifieke crises over de hele wereld. Hij sprak over de aanhoudende oorlog in Oekraïne en het lijden van burgers, herhaalde de dringende noodzaak van een onmiddellijk staakt-het-vuren en riep op tot een dialoog ‘gemotiveerd door een oprechte zoektocht naar wegen die naar vrede leiden’. Hij herhaalde dat de Heilige Stoel bereid is ‘elk initiatief te steunen dat vrede en harmonie bevordert’.

Daarna had hij het over het Heilig Land, waarbij hij pleitte voor een toekomst van duurzame vrede en gerechtigheid voor de Palestijnen in Gaza. De tweestatenoplossing blijft het institutionele perspectief om aan de aspiraties van zowel Palestijnen als Israëli's tegemoet te komen. Hij klaagde ook het toegenomen geweld op de Westelijke Jordaanoever tegen Palestijnse burgers aan. Zij hebben ‘het recht om in vrede te leven in [hun] eigen land’, klonk het.

Vervolgens ging zijn blik naar ‘de escalerende spanningen in de Caribische Zee en langs de Amerikaanse Pacifische kust’ en hernieuwde zijn oproep tot vreedzame politieke oplossingen. Hij ging in op de crisis in Venezuela en riep op tot respect voor de wil van het volk en tot bescherming van de mensenrechten en burgerrechten.

Hij sprak ook over het geweld en de instabiliteit in Haïti en riep op tot concrete internationale steun. Evenzo wees hij op het gebied van de Grote Meren in Afrika, Soedan en Zuid-Soedan, de spanningen in Oost-Azië en de humanitaire situatie in Myanmar, verergerd door de aardbeving van afgelopen maart, en riep op tot vrede en inclusieve dialoog en toegang tot humanitaire hulp.

Nieuwe wapenwedloop

Aan de basis van veel van deze crises ligt volgens paus Leo XIV de hardnekkige overtuiging dat vrede alleen mogelijk is door middel van geweld en afschrikking. Maar vrede, zo waarschuwde hij, vereist voortdurende inspanningen en waakzaamheid, vooral van degenen met het grootste vermogen tot vernietiging.

Hij wees op de urgentie van nucleaire wapenbeheersing, vooral nu het New START-verdrag in februari afloopt (verdrag tussen VS en Rusland uit 2011 over wapenbeheersing), en waarschuwde voor een terugkeer naar een wapenwedloop met steeds geavanceerdere wapens, waaronder wapens die zijn ontwikkeld met kunstmatige intelligentie.

Migranten en gevangenen

De paus verdedigde ook de waardigheid van migranten en gevangenen, twee groepen die vaak als problemen worden behandeld in plaats van als mensen. ‘Elke migrant is een persoon’ en heeft daarom ‘onvervreemdbare rechten die in elke situatie moeten worden gerespecteerd’. De strijd tegen criminaliteit en mensenhandel mag geen voorwendsel worden ‘om de waardigheid van migranten en vluchtelingen te ondermijnen’.

Ook gevangenen mogen ‘nooit gereduceerd worden tot de misdaden die zij hebben begaan’, klonk het. Overigens worden in de wereld veel mensen gevangen gehouden om politieke redenen. In het jubileumjaar had de paus regeringen daarom opgeroepen om gratie te verlenen in bepaalde gevallen. Nu bedankte hij diegenen die daarop ingegaan waren en sprak de hoop uit dat de geest van het jubileumjaar de rechtsstelsels permanent en structureel zou inspireren, zodat humane omstandigheden en evenredige straffen zouden worden gewaarborgd. Dit houdt ook de afschaffing van de doodstraf in, die de paus een maatregel noemde die ‘alle hoop op vergeving en vernieuwing vernietigt’.

Orwelliaans taalgebruik

Een ander thema in de toespraak van de paus ging over manipulatief en uitdagend taalgebruik. ‘Het herontdekken van de betekenis van woorden is misschien wel een van de belangrijkste uitdagingen van onze tijd’, zei hij, want wanneer woorden hun verbinding met de werkelijkheid verliezen, wordt de werkelijkheid zelf ‘discutabel en uiteindelijk onoverdraagbaar’.

‘Taal wordt steeds meer een wapen om tegenstanders te misleiden, te raken en te beledigen’, zei de paus. ‘Het is pijnlijk om te zien hoe, vooral in het Westen, de ruimte voor echte vrijheid van meningsuiting snel kleiner wordt.’ De paus waarschuwde voor ‘een nieuwe Orwelliaanse taal’ die ‘uitsluit wie zich niet conformeert’.

Gewetens- en godsdienstvrijheid

Gewetens- en godsdienstvrijheid staan steeds meer onder druk, zo ging de paus verder. Hij verdedigde gewetensbezwaar als een waarborg voor waardigheid en merkte op dat ‘gewetensbezwaar geen rebellie is, maar een daad van trouw aan zichzelf’. Het weerspiegelt de waarheid dat een vrije samenleving ‘geen uniformiteit oplegt, maar de diversiteit van gewetens beschermt’, waardoor autoritaire tendensen worden voorkomen en ethische dialoog wordt bevorderd.

Ook de godsdienstvrijheid loopt volgens de paus gevaar. De Heilige Stoel vraagt om volledig respect voor christenen, en ‘hetzelfde voor alle andere religieuze gemeenschappen’. Op de zestigste verjaardag van Nostra Aetate herhaalde hij de ‘categorische afwijzing van alle vormen van antisemitisme’ en benadrukte hij het belang van de joods-christelijke dialoog en diepere gemeenschappelijke wortels.

Tegelijkertijd, zo zei hij, blijft de vervolging van christenen een van de meest wijdverbreide mensenrechtencrises van vandaag, die ‘meer dan 380 miljoen gelovigen wereldwijd’ treft. Hij noemde onder Bangladesh, de Sahel en Nigeria, maar ook subtielere vormen van discriminatie in Europa en Amerika, waar ze mogelijk worden beperkt in het verkondigen van het evangelie, vooral wanneer zij opkomen voor ‘de waardigheid van de zwaksten, de ongeborenen, vluchtelingen en migranten of het gezin’. De paus sprak over het gezin als de bevoorrechte plek waar mensen leren lief te hebben en het leven te dienen. Hij beschreef twee urgente uitdagingen: de neiging om de rol van het gezin in het internationale systeem te marginaliseren, en de pijnlijke realiteit van kwetsbare gezinnen die worden getroffen door tegenspoed en huiselijk geweld.

Toch ook nog goed nieuws

Ondanks de ernst van zijn diagnose benadrukte paus Leo XIV dat vrede ‘een moeilijk maar realistisch goed’ blijft. Hij citeerde Augustinus en noemde vrede ‘het doel van ons welzijn’, een voorproefje van de Stad van God op aarde.

Vredestichting vereist volgens hem ‘nederigheid en moed: de nederigheid om waarachtig te leven en de moed om te vergeven’. Deze deugden, voegde hij eraan toe, worden geopenbaard met Kerstmis – wanneer de Waarheid nederig vlees wordt – en met Pasen, wanneer de veroordeelde Rechtvaardige vergeeft en leven schenkt als de Verrezene.

Aan het einde van zijn toespraak wees paus Leo op tekenen van hoop: de Dayton-akkoorden die dertig jaar geleden een einde maakten aan de oorlog in Bosnië en Herzegovina; de gezamenlijke vredesverklaring tussen Armenië en Azerbeidzjan die afgelopen augustus werd ondertekend; en de inspanningen van de Vietnamese autoriteiten om de relaties met de Heilige Stoel te verbeteren. Dit zijn ‘zaden van vrede die moeten worden gekoesterd’.

Vooruitkijkend naar de achtste eeuwfeest van de dood van Sint Franciscus van Assisi, ‘een man van vrede en dialoog’, wenste hij iedereen aan het begin van het nieuwe jaar ‘een nederig en vredelievend hart’ toe.

Bron: Vatican News