Schatkamer van de liturgie: Feest van de Heilige Drie-Eenheid [podcast]

Deze podcast is een initiatief van het Leerhuis van de kerkvaders en het CCV in het bisdom Gent. Hoofdcantor: Pieter Stevens. Met toestemming van de Intermonasteriële Werkgroep voor Liturgie (IWVL), Abdijboek ©Stichting I.W.V.L. Arnhem/NL, de Sint-Sixtusabdij en de Interdiocesane Commissie voor Liturgie.

Het feest van Drie-Eenheid viert een geloofsmysterie dat even moeilijk als centraal is. “Hierop is de Kerk gegrondvest,” zegt bisschop Athanasius in zijn preek. Het is een fundamentele intuïtie waarbij we, naar zijn zeggen, “moeten letten op de oudste traditie,” op wat de Heer zelf ons heeft doorgegeven, wat de apostelen hebben verkondigd en de kerkvaders bewaard. Waarna Athanasius het opmerkelijk genoeg onmiddellijk heeft over “wie hiervan afwijkt,” dus de moeilijkheden waarvoor deze overlevering velen stelt. Er afwijkende opvattingen op na houden is niet problematisch in de zin dat onze gedachtegangen en hersenspinsels God rechtstreeks kunnen deren. Wel omdat we ons kunnen vergapen aan een afgod als we de grote levengevende stroom van de openbaring in Christus aftakken in kanaaltjes en irrigatiewerken van eigen makelij. Daarom laten we in deze podcast de liturgische gezangen zelf het geheim bezingen. 

We zijn gestart met de doxologie, het Eer aan de Vader en de Zoon en de Heilige Geest, dat prachtig het mysterie samenvat en eerbiedigt: “Glorie aan de Vader almachtig, aan zijn Zoon Jezus-Christus, de Heer, aan de Geest die ons bijstaat en helpt, in de eeuwen der eeuwen. Amen.”

We vervolgen met het Credo, de Geloofsbelijdenis, waarin die eerste korte samenvatting nu poëtisch, bijbels en theologisch uitgebreid wordt.

En we sluiten af met het Te Deum, dat Gods lof zingt, samen met de engelen, die aangeven hoe groots het mysterie is, met hun “heilig, heilig, heilig” gericht tot “de Heer, de God der hemelse machten,” en dat we misschien soms wat onnadenkend in de mond nemen.

Want wie wordt bezongen met dat ‘heilig’? – “U, Vader, onmetelijke majesteit, uw aanbiddelijke, enige, ware Zoon, en de Trooster, de Heilige Geest.” Deze Drie-Ene is niet veraf gebleven maar in “Jezus Christus, de Koning der glorie,” is voor ons, mensen, de dood vernietigd, en het hemelse Rijk geopend. Dat betekent niet minder dan dat we toegang kregen tot het diepste geheim van zijn liefdevolle Drie-Ene wezen. Daarom smeken we, met een hele verzameling aan psalmverzen en -allusies: “Wees Gij de redding van uw volk, Heer, en overlaad uw erfdeel met zegening. (…) Gij zijt mijn hoop, Heer, Gij zijt de grond van mijn vertrouwen. En nooit zult Gij mij beschamen, in der eeuwigheid niet.”

Uit een brief van de heilige Athanasius, bisschop van Alexandrië († 373)

Bij de leer over de Drie-eenheid moeten wij letten op de oudste traditie, de leer en het geloof van de katholieke kerk, zoals dit door de Heer gegeven, door de apostelen verkondigd en door de kerkvaders bewaard is. Hierop is de kerk gegrondvest; hoe kan dan wie hiervan afwijkt christen zijn of genoemd worden?

Er is dus een heilige en volmaakte Drie-eenheid, waarin Vader, Zoon en heilige Geest worden onderscheiden. Zij heeft niets aan een ander of van elders ontleend. Zij bestaat niet uit een schepper en iets dat geschapen is, maar is het gehele vermogen tot scheppen en vormen. Zij is aan zichzelf gelijk, ondeelbaar in haar natuur én één in haar werkende kracht. Zo brengt de Vader door het Woord in de heilige Geest alles tot stand en zo blijft in de Drievuldigheid de eenheid bestaan en wordt in de kerk één God verkondigd – met de woord van de Efeziërsbrief: “Eén God en Vader van allen, die is boven allen en door allen en in allen” (Ef. 4, 6). ‘Boven allen’ is God als Vader begin en bron, ‘door allen’ is Hij door zijn Woord, en ‘in allen’ is Hij in zijn Geest.

Wanneer Paulus aan de Korintiërs schrijft over de geestelijke gaven, herleidt hij alles tot de ene God, de Vader als het hoofd. Hij schrijft: “Er zijn verschillende gaven, maar slechts één Geest. Er zijn vele vormen van dienstverlening, maar slechts één Heer. Er zijn allerlei soorten werk, maar er is slechts één God die alles in allen tot stand brengt” (1 Kor. 12, 4-6).

Wat de Geest ieder uitdeelt, dat alles komt van de Vader en door de Zoon. Want alles wat van de Vader is, is van de Zoon. Wat door de Zoon wordt geschonken in de Geest, zijn daarom de gaven van de Vader. Wanneer dan de Geest in ons is, is ook het Woord in ons dat de Geest schenkt, en in het Woord is ook de Vader aanwezig. En dan geldt het woord van de Schrift: “De Vader en Ik zullen tot hem komen en verblijf bij hem nemen” (Joh. 14, 23). Waar immers het licht is, daar is ook de glans van het licht, en waar de glans is, daar is ook zijn werkende kracht en stralende genadegave.

Paulus komt hierop terug in zijn tweede brief aan de Korintiërs, wanneer hij zegt: “De genade van de Heer Jezus Christus, de liefde van God en de gemeenschap van de heilige Geest zij met u allen” (2 Kor. 13, 13). De gaven van de genade die ons geschonken worden, ontvangen wij dus in de Drie-eenheid van de Vader door de Zoon in de heilige Geest. Want de genade wordt ons wel geschonken uit de Vader en door de Zoon, maar zij kan pas ons deel worden door de heilige Geest. Als wij deelhebben aan de heilige Geest, bezitten wij de liefde van de Vader, de genade van de Zoon en de gemeenschap van de heilige Geest.