Nationale Dagen van de Gevangenis: “Gevangenis houdt spiegel voor aan de samenleving”

Bijdrage door priester Pierre Deleu over het boek van oud-gevangenisdirecteur Hans Claus Memoires van een gevangenisdirecteur (Borgerhoff & Lamberigts)

Op de achterzijde van het boek staat een korte recensie van gewezen minister van Justitie Koen Geens: “De lezer kan niet anders dan diep ontroerd de waarheid over criminaliteit en detentie ontdekken.” In de inleiding zegt de schrijver: “Ik neem je mee naar de gevangenis zoals ik ze ontdekt, bestudeerd, bekritiseerd en geamendeerd heb.” 

In een interview in Zwijgen is geen optie stelt de reporter aan Hans Claus de vraag: “Je bent tegen de gevangenis, waarom werk je daar dan nog?” Heel ontnuchterend en als doordenkertje mee te geven is zijn antwoord: “Ik werk niet voor de gevangenis, maar voor de gedetineerden. Ze zitten voorlopig in de gevangenis, dus daar ga ik ze maar vinden.”

De toon is meteen gezet. Het werk van Claus is een werk van ontmoetingen en respect voor wie verkeerde en onaanvaardbare daden heeft gesteld. Het gaat om een mens aan wie een straf werd opgelegd en waarvan de staat zegt dat die persoon moet voorbereid worden op terugkeer in de samenleving.

Regeltjes en regeltjes

Bij de eed die een gevangenisdirecteur moet afleggen las de Directeur Generaal volgende passage uit ‘Verslag aan de koning’ voor:

Claus zag dat wat ‘Brussel’ op het oog had, niet strookte met de rauwe werkelijkheid: regeltjes en regeltjes. 

Grappig, hoe triestig het feit ook is, vertelt Claus welke regel werd uitgevaardigd toen de beruchte Haemers zelfmoord had gepleegd in zijn cel door zich aan zijn broekriem te verhangen. Op dit incident vaardigde de directeur-generaal een dienstorder uit die gebood om alle broekriemen uit de cellen weg te halen en te vervangen door rekkers. 

Kort daarvoor begon Claus aan zijn loopbaan in ‘De Nieuwe wandeling’ in Gent. De toenmalige directeur liet het order ad valvas uithangen met zijn eigenhandig in rode balpen geschreven nota: “Deze dienstorder wordt in Gevangenis Gent niet uitgevoerd.”

Je proeft al in welke situatie de auteur zijn eerste stappen zette. Hij leerde de dagelijkse werking, zoals ze niet voorkwam in studieboeken. Mensen, bewaarders, die een eigen gezin hebben, die moeten zorgen voor rust en orde in het huis. Ze moeten aan de verwachtingen van hogerhand voldoen, die uiteindelijk met gekwetste mensen en een crimineel verleden voortdurend onder spanning leven. Tussen die spanningen moest een directeur zich staande weten te houden.

Naar een nieuw concept van bewaking

Gelukkig voor Claus had hij al als jongeling de smaak van kunst te pakken, dat heeft hij van zijn grootvader geërfd. In beelden en schilderijen, in dichtwerk en filosofie kon hij wantoestanden scherper aanklagen dan wat in een verslag geschreven staat. Daarbij had hij de gave om zich niet zomaar te laten doen. Hij zag het niet als een persoonlijke opdracht om het instituut gaaf te houden en de orde te bewaren. Het was hem te doen om mensen bij te staan in een zoektocht naar beter welzijn, zowel voor de gedetineerden als voor de medewerkers in toezicht en controle, sociale bijstand en administratie.

Klaar en scherp vertelt hij zijn tocht naar een nieuw concept van ‘bewaking’ waarbij de menselijke persoon erkend blijft en de opdracht vorm krijgt om mogelijkheden te scheppen dat mensen met een strafblad weer in de samenleving een juiste plaats krijgen. Het boek ademt een diepmenselijke manier uit in de omgang met mensen die door de maatschappij veelal gemeden, om niet te zeggen gehaat, worden en liefst zo onzichtbaar mogelijk blijven.

De auteur toont goed aan hoe belangrijk het is om deze mensen kansen te bieden in een buurt waar ze hun leven, hernieuwd, verder kunnen uitbouwen. Ook voor de politiek is daar een belangrijke rol weggelegd. Regeringen kunnen mooie beleidsverklaringen opstellen in de hoop er pluimen mee te verdienen. Diensten voor gerechtigheid, beoordeling en veroordeling, hebben echter een haalbare en realistische ondersteuning nodig die niet noodzakelijk bevoegde overheden ophemelen, maar wel de burgers om wie het in dit geval gaat als medeburgers te zien en hen met gepaste verantwoordelijkheid te benaderen.

In zijn vorige boek Een groet die alle regels tart vertelt Claus op een aangename wijze over het reilen en zeilen in de gevangenis van Oudenaarde, zoals het leven ook buiten een gevangenis loopt. Hij toont aan hoe belangrijk het persoonlijk contact met gedetineerden is en hoe zij zich daarin gerespecteerd weten. Ten slotte ontdekte hij hoe het dagelijkse verloop en de omstandigheden in de gevangenis verwijzen naar de grote buitenwereld en hoe een gevangenis een spiegel voorhoudt aan de samenleving die uit zo'n omgang met mensen meer menselijk kan worden.

Op menswaardige manier toenadering zoeken

Het boek en het werk van Hans Claus is een aanrader voor iedereen die op een menswaardige manier toenadering zoekt tot een medemens die kwetste en zelf gekwetst verder moet. Het is een boek dat hoop uitstraalt en licht werpt op de waardigheid van ieder die bijdraagt tot een samenleving waarin een geest van respect als een zuivere bron opborrelt en uitzicht biedt op beter.

Het is een boek dat ook de materie en het winstgejag dat we in de wereld zien ‘een standje geeft’ en uitnodigt om onze wereld en onze planeet met een geestelijke blik als een levend wezen te benaderen die ons leven mogelijk en zinvol maakt. Graag haal ik enkele zinnen aan uit zijn boek Een groet die alle regels tart waarin hij ons wijst op het belang van persoonlijk contact met gedetineerden.