Ontmoeting orthodoxe en katholieke bisschoppen: ‘Om één te worden moeten we van elkaar houden’

Op donderdag 29 januari hadden onze bisschoppen een hartelijke ontmoeting met een delegatie van hun orthodoxe confraters. In een sfeer van grote genegenheid maakten ze met elkaar kennis, werd ingegaan op de dialoog tussen beider Kerken, kwamen een aantal recente oecumenische initiatieven aan bod en werd de geschiedenis van de orthodoxe Kerk in ons land toegelicht. De mooie namiddag werd afgesloten met het samen bidden van de vespers en een maaltijd.

De bijeenkomst had plaats in de dekenij van Brussel, rechtover de kathedraal. Na een uitgebreide kennismaking lichtte aartsbisschop Luc Terlinden drie recente oecumenische initiatieven toe. Het zijn evenveel concrete voorbeelden van het streven naar eenheid onder de christelijke Kerken bij ons. Zo was er eind september vorig jaar de viering van honderd jaar Mechelse Gesprekken tussen katholieken en anglicanen. Op het programma stonden een internationaal congres in samenwerking met KU Leuven en UCLouvain, een concert, een evensong en de onthulling van een gedenkplaat in de Mechelse kathedraal. Kort daarop was er de gemeenschappelijke pelgrimstocht naar Constantinopel van de Belgische katholieke en orthodoxe bisschoppen. Met als hoogtepunten de hartelijke ontvangst door de oecumenische patriarch Bartholomeus, de orthodoxe viering door hem voorgegaan waaraan onze bisschoppen deelnamen en de viering voorgegaan door aartsbisschop Terlinden waaraan de orthodoxe bisschoppen deelnamen. En dit jaar wordt honderd jaar priorij en abdij van Chevetogne herdacht. De benedictijnergemeenschap in Amay-sur-Meuse staat heel sterk in het teken van het bevorderen van de oecumene, in het bijzonder tussen de orthodoxe en rooms-katholieke Kerken, zoals haar stichter dom Lambert Beauduin het voor ogen had. De liturgie wordt er zowel gevierd in de Latijnse als in de Byzantijnse ritus. 
 

Internationale theologische dialoog

Vervolgens schetste bisschop Johan Bonny de belangrijkste stappen die tot op heden zijn gezet in de internationale theologische dialoog tussen de katholieke en orthodoxe Kerken. Mgr Bonny neemt aan deze dialoog zelf deel en was voor hij bisschop van Antwerpen werd benoemd staflid van de Pauselijke Raad ter Bevordering van de Eenheid van de Christenen, waarbinnen hij in het bijzonder de relaties opvolgde met de monofysitische Kerken. 

Een eerste belangrijke document werd gepubliceerd in 1982 in München en handelde over het mysterie van de Kerk en de Eucharistie in het licht van het mysterie van de Drie-eenheid. Vijf jaar later werd in Bari een tweede gemeenschappelijke document uitgegeven: Geloof, sacramenten en eenheid van de Kerk. En amper een jaar later, in 1988, volgde het document van Valamo (Finland): “Le sacrement de l’ordre dans la structure sacramentelle de l’eglise en particulier l’importance de la succession apostolique pour la santification et l’unité du peuple de Dieu“. 

In 1989 valt dan de muur van Berlijn, scheurt het IJzeren Gordijn en herwinnen de volkeren in Oost-Europa en ook de Kerken aldaar hun vrijheid na decennia onderdrukking. Maar al snel zet de Orthodoxe Kerk van Moskou die terug opveert de aanwezigheid van de oosterse katholieke Kerken in de orthodoxe wereld op de agenda als een groot probleem. De dialoog loopt vanaf dan heel moeizaam.

Toch wordt er in 1993 een nieuwe belangrijke stap gezet in Balamand (Libanon), met het gemeenschappelijke document over het uniatisme. Voor de Russisch-orthodoxe Kerk blijven de Oosters Katholieke kerken echter een groot probleem. Sindsdien volgden nog drie gemeenschappelijke publicaties: Ravenna 2007 over de ecclesiologische en canonieke gevolgen van de sacramentele natuur van de Kerk, Chieti 2016 over synodaliteit en primauteit in het eerste millennium en Alexandrië 2023 over dezelfde thema’s maar dan in het tweede millennium en vandaag.

Afrondend wees bisschop Bonny nog op communiqués van het coördinerend comité van de dialoog tussen katholieke en orthodoxen, gepubliceerd in Bari in 2024 en in Rethymnon in 2025. Uit beide persberichten blijkt nogmaals hoezeer de Onfeilbaarheid van de Paus en de Filioque centrale discussiethema’s zijn en blijven.

(Filioque, Latijn voor "en de Zoon", is een theologische toevoeging aan de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel die stelt dat de Geest voortkomt uit de Vader en de Zoon. Deze toevoeging die de goddelijkheid van de Zoon versterken, wordt door de Orthodoxe Kerken afgewezen). 

Orthodoxie in België

In een derde en laatste bijdrage aan het vergadergedeelte, schetste metropoliet Athenagoras in vogelvlucht de geschiedenis van de aanwezigheid van de orthodoxe Kerk in ons land. 

Een eerste teken ervan dateert van het huwelijk in 1816 van prinses Anna Pavlovna, dochter van tsaar Pavel I, met kroonprins Willem II der Nederlanden. De prinses mocht haar orthodoxe geloof behouden en ze vierde het ook effectief aan het Koninklijke Hof. Een eerste kapel voor de Orthodoxie wordt opgericht in 1862 in de Russische ambassade in Ukkel, bestemd voor het personeel. Eind 19de eeuw volgt een kapel aan de Rue des Chevaliers in Brussel voor alle orthodoxen. Een eerste parochie volgt in 1900 in Antwerpen aan de Jan van Gentstraat, waar vooral Grieken vieren die langskwamen toen ze aanmeerden in de haven of zich in de buurt ervan definitief vestigden. 

Een heuse eerste golf orthodoxe gelovigen komt naar ons land vanwege de Russische Revolutie (1917). In 1926 wordt een parochie opgericht voor de Grieken in Brussel en er verrijzen ook parochies rond die tijd in o.a. Gent en Luik, telkens afhangend van de oecumenische patriarch van Constantinopel. Na de Tweede Wereldoorlog komen vooral Oekraïners uit de concentratiekampen naar ons toe. Later volgen Griekse mijnwerkers waardoor er parochies worden opgericht in Limburg, de Borinage, Luik en Verviers. Rond die tijd worden ook vier jonge priesters gestuurd, waaronder Panteleimon, de latere Metropoliet van België. Ze worden hartelijk ontvangen door een katholieke pastoor uit Mons die op eigen initiatief zijn kerk ter beschikking stelt. 

De officiële erkenning van de orthodoxe Kerk in ons land dateert van 1985 en veranderde veel: duidelijke vertegenwoordiging bij de overheid, orthodoxe godsdienstlessen in het gemeenschapsonderwijs, aalmoezeniers bij de Krijgsmacht en de gevangenissen, oprichting van kerkfabrieken enz. Tegelijk komen met de perestroika heel wat nieuwe orthodoxe gelovigen naar België, onder meer Roemenen, Bulgaren en Russen. Een volgende migratie komt uit Griekenland met de financiële crisis van 2011. 

Actueel zijn er verspreid over België orthodoxe parochies, meerdere patriarchaten (oecumenisch, Russisch, Servisch, Bulgaars en Georgisch) en twee kloosters (Pervijze en Vedrin). De orthodoxe Kerk groeit. Een belangrijke uitdaging vandaag is volgens metropoliet Athenagoras het belang van integratie en het tegengaan van fanatismen die zich, in het bijzonder via TikTok, verspreiden. Metropoliet Athenagoras sprak zich tot slot heel sterk uit voor oecumenische dialoog en samenwerking. Inclusief samen bidden en samen de gelovigen zegenen. Hij apprecieerde uitdrukkelijk de broederlijke hartelijkheid van de relaties en dat de katholieke Kerk de voorbije jaren meerdere kerkgebouwen heeft overgedragen aan orthodoxe gemeenschappen.

Vesperdienst

Na het vergadergedeelte trokken we van de dekenij naar de kathedraal. In een zijkapel vierden de katholieke en orthodoxe delegaties samen de vesperdienst. Door het net voor het grote publiek gesloten magnifieke kerkgebouw klonken gebed en gezang extra aansprekend.  Er werd afgesloten met een maaltijd en een bezoek aan Luminiscence, het indrukwekkend klank- en lichtspektakel dat momenteel tijdens enkele avonden in de week in de Sint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal wordt aangeboden.

In het naar huis rijden echoden na deze mooie ontmoeting de profetische woorden van kardinaal Mercier over de oecumene na: “Om een te worden, moeten we van elkaar houden; om van elkaar te houden, moeten we elkaar leren kennen; om elkaar te leren kennen, moeten we elkaar ontmoeten”. 

Geert De Kerpel

De ontmoeting tussen de katholieke en orthodoxe delegaties was een vervolg op een eerdere bijeenkomst in het aartsbisschoppelijke paleis in Mechelen, enkele jaren geleden. Aan orthodoxe zijde werd er deze keer aan deelgenomen door metropoliet Athenagoras, aartsbisschop van België, bisschop Dositée, patriarch van Georgië, hulpbisschoppen Neamt, Roemeens patriarchaat, en Joachim van Apollonia en secretaris Psallas. Aan katholieke zijden namen deel: aartsbisschop Terlinden, de bisschoppen Hoogmartens, Delville, Bonny, Aerts en Rossignol, hulpbisschop Kockerols, secretaris Spriet en woordvoerders Scholtes en De Kerpel. Diaken Koen Jacobs nam eveneens deel. Hij is lid van de nationale commissie orthoxen-katholieken.