Afscheid van katholikos-patriarch Ilia II in Tbilisi - waarom was hij zo belangrijk?

Auteur: Benoit Lannoo

De Georgische Kerk is één van de meest geïsoleerde Kerken ter wereld. In 1997 stapte ze uit de Wereldraad van Kerken en uit de Conferentie van Europese Kerken, om een schisma met radicale anti-oecumenische groepen in het land te vermijden. Toch werd katholikos-patriarch Ilia II, die vorige week op 93-jarige leeftijd overleed, niet alleen door de Georgiërs op handen gedragen, maar ook door talloze andere kerkleiders wereldwijd diep gerespecteerd. 

Het filmpje (zie onderaan deze bladzijde) van toen ‘Zijne Heiligheid Ilia’ in oktober 2016 ‘Zijne Heiligheid Franciscus’ in de Svetitschoveli-kathedraal (kathedraal van de Levende Pilaarheilige) in Mtscheta net buiten de hoofdstad Tbilisi trakteerde op op het onzevader, in het Aramees gezongen door een priester, een jong meisje en een koor, werd al tienduizenden keren gedownload. Het is dan ook hemels mooi.

Kerstening

De centrale Kaukasus werd volgens de traditie door de apostel Andreas gekerstend, maar over die vroegste geschiedenis weten we niks. Wel kennen we de hoofdfiguur van wat de ‘tweede kerstening’ van het toenmalige koninkrijk Iberië wordt genoemd: de heilige Nino van Cappadocië. Onder haar invloed riepen koning Marian III en koningin Nana – net als Nino allebei als heiligen vereerd - er het christendom uit tot staatsgodsdienst, ruim een decennium nadat dit ook in het buurland Armenië was gebeurd en nauwelijks enkele jaren nadat de Romeinse keizer Constantijn de Grote zich had bekeerd. Ook in het koninkrijk Egrisi – in het westen van het huidige Georgië, aan de kusten van de Zwarte Zee – werd het christendom in de zesde eeuw staatsgodsdienst.
 

Autocefalie

Eerst hing de Georgische Kerk af van het patriarchaat van Antiochië, maar in de tweede helft van de vijfde eeuw maakte koning Vachtang I Gorgasali van Iberië er een autonome nationale Kerk van. De Byzantijnse keizer erkende deze autocefalie en de bisschop van Mscheta wordt sindsdien ‘katholikos van Kartli’ genoemd. Ondanks de invloed van de Armeense Kerk, heeft de Kerk van Georgiê omstreeks 600 de verklaring van het oecumenische concilie van Chalcedon van 451 aanvaard en ging ze zich vooral op Byzantium richten. In 1801 werd het koninkrijk Georgiëechter door de Russische tsaar ingelijfd. De Georgische Kerk werd onder dwang opgenomen in de Russisch-Orthodoxe Kerk. Na de Oktoberrevolutievan 1917won ze haar autocefalie terug, al werd deze pas in 1943 door de Russisch-orthodoxe Kerk erkend.

Ilia II

Pas bij het uiteenvallen van de Sovjetunie bevestigde ook het oecumenische patriarchaat van Constantinopel formeel deze zelfstandigheid. Toen was Irakli Goedoesjaoeri-Sjiolasjvili al meer dan tien jaar patriarch-katholikos, onder zijn monnikennaam Ilia. Na de onafhankelijkheid van Georgië in 1991 werd de Kerk onder zijn leiding een leidende kracht in het culturele en politieke leven van het land. Ilia II stichtte onderwijscentra, breidde de kerkelijke hiërarchie uit, stimuleerde het parochieleven en opende honderden nieuwe kerken en kloosters. Hij groeide in zijn land uit tot de meest vertrouwde publieke figuur; de Georgische-orthodoxe Kerk is een pijler van het Georgische nationalisme, net zoals de Armeens-apostolische Kerk dat is in buurland Armenië.

Rusland

Al sprak Ilia II zich consequent uit tegen de Russische agressie in zowel Abchazië en Zuid-Ossetië als later in Oekraïne, als ras-diplomaat waakte hij erover ook goede relaties met Moskou en met de Russisch-orthodoxe Kerk te blijven onderhouden. Zo bijvoorbeeld weigerde hij de autocefalie van de Oekraïens-orthodoxe Kerk in 2023 te erkennen, ‘omdat deze nog niet door alle andere orthodoxe Kerken is aanvaard’. Toch is oecumenisch patriarch Bartholomeus I van Constantinopel zondag naar Tbilisi afgereisd, om tijdens de uitvaart van Ilia II voor te gaan. Ook tienduizenden Georgiërs kwamen Ilia II een laatste eer bewijzen. De Georgisch-orthodoxe Kerk heeft in ons land twee parochies: in de Brusselse gemeente Schaarbeek is er de parochie van Sint-Tamar, de parochie van Sint-Nino in Borgerhout werd vorig jaar door de stad Antwerpen erkend.