De tijden veranderen. En het gaat snel [Dossier kerkenbeleidsplannen, slot]

De eerste vaststelling luidt: de tijden veranderen. In een kerkenbeleidsplan van een gemeente in de ‘Vlaamse ruit’ stonden de aantallen kerkbezoekers gegroepeerd per leeftijdsgroep. We hoeven niet te vermelden wat men daarmee beoogt. Ook al blijkt het aantal leegstaande kerken vrij beperkt (geen 7 procent van de meer dan 1.500 kerken staat ‘leeg’), toch doemt het beeld op van ‘kerken zonder christenen’. Binnen tien jaar zal het kerkenlandschap drastisch veranderd zijn. De beweging is nu al duidelijk bezig, en het gaat snel.

Dure projecten

Heel wat gemeenten in Vlaanderen worstelen met de toekomst van hun dorpskerken. Afbreken is geen optie vanwege de historische meerwaarde, maar er een nuttige en respectvolle invulling aan geven is ook geen sinecure. De woorden her- en nevenbestemming, meergebruik en multifunctioneel gebruik worden door elkaar gebruikt. Sommige dossiers zijn uitermate complex – soms blijft een kleinere eredienstruimte bewaard. Projecten zijn doorgaans duur. Het gaat vaak over bedragen van meer dan anderhalf miljoen euro. Het zijn in vele gevallen de burgerlijke overheden die deze projecten financieren, soms private partners.

Speelkerken, dorpsfoyers, puzzelkerken en brasseries. De trend van neven- en herbestemmen zet zich door in de toekomstvisies van de 1.527 geanalyseerde kerken. Daarvan overweegt 12,3% een nevenbestemming of zet een bestaande nevenbestemming verder. Nog eens 14,9% overweegt een herbestemming. Het is intrigerend de cijfers van de analyse van het Platform Toekomst Parochiekerken te lezen. ‘Uitsluitend kerk’ als enige genoemde optie: 2,6% of 39 kerken. ‘Nevenbestemming’ als enige genoemde optie: 12,3% of 188 kerken. ‘Herbestemming’ als enige genoemde optie: 14,9% of 228 kerken.

Sociaal restaurant

Kerken zijn meer dan gebouwen. Ze spelen een rol in het dorps- of wijkleven. Mensen willen graag een gemeenschapsgerichte her- of nevenbestemming wanneer er bevragingen plaatsvinden.

We bezochten Hartentroef. De gerenoveerde Heilig Hartkerk in Sint-Amandsberg (Gent), op wandelafstand van het Groot Begijnhof en Campo Santo, werd omgetoverd tot een ontmoetingsplek en sociaal restaurant. Er zijn nu vier originele verhuurzalen, elk met haar eigen sfeer. De tuin werd ook opengesteld. Het is een toonvoorbeeld van hoe een grote neogotische kerk blijft functioneren in de wijk met nieuwe functies.

In bijna acht op de tien parochiekerken gebeurt vandaag meer dan enkel vieringen of diensten. Dat kan een nevenbestemming, maar ook medegebruik of valorisatie zijn. Op papier blijkt zeker tachtig procent van de kerken voor valorisatie te gaan. Maar wat betekent dat? Een kerstconcert?

De Magdalenakerk in Brugge is sinds 24 jaar een experimenteerruimte. Er vinden geen eucharistievieringen meer plaats, maar het blijft wel een religieuze ruimte waar van alles plaatsvindt. Het project maakte nauwelijks school. De positie van de Magdalenakerk, die nog steeds over een kerkfabriek beschikt, is vrij uniek.

De beste (en gemakkelijkste) vorm van her- en nevenbestemming is medegebruik of overdracht naar een andere confessie. Het gaat om bijna 100 parochiekerken. We moeten verwachten dat dergelijke formules ook in de toekomst veld winnen. Wellicht zijn de orthodoxe confessies ondertussen goed ‘bediend’, maar zullen er meer evangelicale groepen in beeld komen.`In Kuringen (Hasselt) heeft de evangelische kerk Life Church bijvoorbeeld de Sint-Jansheidekerk in erfpacht genomen. Er zijn ook nog te weinig kerken die ruimte bieden voor ontmoeting tussen de culturen en confessies.

Het harde onderscheid tussen sacraal en profaan blijkt vaak te werken. De Minne is de naam voor het kerkgebouw van Bissegem als een ontmoetingspunt met plaats voor het wijkteam, de bibliotheek, de politie, de academie en het verenigingsleven. Tegelijk blijft de kerk ook een plek voor liturgische vieringen. Het liturgische gedeelte is apart bereikbaar. Nevenbestemmingen in de tijd blijken moeilijker, maar zijn goedkoper. Het vraagt wel duidelijke afspraken.

Fragiel systeem

De evolutie gaat zeer snel. Tegen 2031 (wanneer de kerkenbeleidsplannen vernieuwd moeten worden) kan veel in een stroomversnelling belanden. Een groot aantal kerkgemeenschappen is klein en kwetsbaar. Eén overlijden van een kerkbestuurder kan de kaarten danig door elkaar schudden. Het systeem is dus fragiel. Toch zijn er ook heel wat kerkgemeenschappen die sterk genoeg staan om veel aan te kunnen en te blijven bestaan. Het is dus geen klaagzang. De waarheid is ook dat er kerkbesturen zijn die koppig hun eigen koers blijven varen.

Kerkgebouwen blijven een geweldig potentieel bezitten. Soms gebeuren er door de kerkenbeleidsplannen bijzondere wendingen. In uitvoering van het Kortrijkse Kerkenbeleidsplan werd de Verrijzeniskapel begin 2021 verheven tot parochiekerk. In mei 2026 werd naast de kerk een klokkenstoel ingezegend waarin 4 klokken met elk hun eigen voorgeschiedenis een herbestemming kregen.

De Sint-Willibrorduskerk van Reppel (Bocholt) werd in 2023 een gemengde gemeenschaps- en geloofsruimte. De afscheiding tussen de kerk en de buurtzaal bestaat uit een ronde schuifwand van staal. Deze ronde muur scheidt de nieuwe gebedsplaats van het buurthuis en kan open- of dichtgezet worden naargelang het aantal bezoekers.

Voorbeelden met visie als deze inspireren, maar politici blijken in veel gevallen supervoorzichtig en op de vlakte.

Roel De Ridder (Platform Toekomst Parochiekerken) ziet kansen voor kerkgebouwen die steeds minder worden gebruikt. Maar snelle oplossingen bestaan niet. Drie vragen en antwoorden.

Waarom staan zoveel kerken vandaag voor een onzekere toekomst?

‘Onder invloed van pastorale evoluties raken heel wat kerken onderbenut. Het afnemende kerkbezoek en het priestertekort zijn daarmee tastbaar. Gesloten deuren – want die zijn er in bepaalde gevallen de week rond – gaan gepaard met een gevoel van verlies. Kleine kanttekening: dat de deuren gesloten zijn, wil niet rechtstreeks zeggen dat het gebouw onttrokken is aan de eredienst. Voor dat laatste moet er eerst zicht zijn op een nieuwe invulling.’

‘Gelukkig kan een parochiekerk die vandaag nog onderbenut is, blijvend een meerwaarde betekenen voor een dorp, wijk of stad. Belangrijk is dan dat de deuren wél openstaan, en dat er wat gebeurt of kan gebeuren. Dat is niet altijd eenvoudig te verwezenlijken. Mettertijd vallen vrijwilligers weg en de budgetten zijn krap. Kerken ‘anders’ activeren vraagt om visie en een stevig traject waarin bijvoorbeeld de gemeente of een externe regisseur het voortouw neemt. De vele intenties van neven- en herbestemming uit de kerkenbeleidsplannen – en die zijn er voor niet minder dan 60% van de parochiekerken – concretiseren tot uitvoerbare plannen, wat veel tijd en energie vraagt van de lokale partners.’

Waarom duurt een nieuwe bestemming vaak zo lang?

‘Bij een herbestemming ga je niet over één nacht ijs. Soms moet je simpelweg wachten tot de sterren goed staan. Een parochiekerk is niet zomaar een gebouw dat op zich staat. Het is meestal publiek eigendom, verweven met een buurt. Omwonenden hechten eraan omwille van de spirituele en de emotionele waarde. Dat maakt een neven- of herbestemming een gedeelde uitdaging. Je kan het probleem niet zomaar bij alleen de gemeente of kerkfabriek neerleggen. Samenwerkingen zijn aan de orde, willen we kwalitatieve realisaties zien.’

Moeten kerken dan vooral cultuur- en ontmoetingscentra worden?

‘De verleiding is groot om enkel aan socioculturele invullingen te denken, maar dat is niet noodzakelijk haalbaar. Misschien bouwde de gemeente recent een ontmoetingscentrum, of zijn er gewoonweg geen budgetten beschikbaar? Toch zijn samenwerkingen met burgers, verenigingen, allerlei organisaties en ook private partners nodig om projecten te doen slagen. Parochiekerken vragen bovendien om verder te denken dan de ‘één-gebouw-één-functie-logica’. Het zijn grote en vanuit gebruikersperspectief niet altijd even ‘handige’ gebouwen. Maar juist daarom laten ze hybride beheersmodellen toe, met diverse vormen van gebruik naast, tussen of na elkaar. En juist daarom laten ze (ook) ‘andere’ vormen van gebruik toe die elders moeilijker aansluiting vinden, zoals initiatieven die raken aan basisdemocratie, vieringen door andere christelijke groepen (uiteraard in overleg met de kerkelijke verantwoordelijken) of simpelweg het vrijwaren van ruimte waar burgers, verenigingen en ondernemers kunnen experimenteren en improviseren. Parochiekerken stammen uit een hiërarchische traditie én ze zijn altijd radicaal lokaal geweest. Door hun lokale verankering in een veranderende context zijn het vandaag bij uitstek lokale hubs waar horizontale lijnen op ruimtelijk, ecologisch, maatschappelijk en cultureel vlak samenkomen. Vernieuwde betekenisvolle plekken ontstaan precies dáár. Zolang een kerk aan de eredienst is toegewezen blijft haar religieuze en spirituele functie het uitgangspunt.’