Kan oorlog vandaag nog rechtvaardig zijn?

Van Benedictus XV tot Franciscus

In de loop van de twintigste eeuw wordt het kerkelijk gezag steeds meer beducht voor oorlogsvoering. Een belangrijke figuur daarin is Benedictus XV, die paus is tijdens de Eerste Wereldoorlog. In tegenstelling tot heel wat bisschoppen, die de oorlog en hun landsbelangen verdedigen, roept deze paus voortdurend op om de wapens neer te leggen en in gesprek te gaan met elkaar. Hij veroordeelt de oorlog als een ‘inutile strage’, een nutteloze slachting. 

Persoonlijk denk ik niet dat de paus op dat moment afstand begint te nemen van het rechtvaardige oorlogsdenken, hij volgt nog altijd de criteria van Thomas. Omdat hij als paus een universelere blik heeft, ziet hij vanaf het begin al in dat deze oorlog riskeert een groter kwaad te veroorzaken dan het kwaad dat bekampt moet worden. Als ik de geschiedenis na de Eerste Wereldoorlog bekijk, dan denk ik dat hij gelijk heeft. De wereld blijft gedestabiliseerd achter: enkele staten en wereldrijken komen aan hun einde, de communistische revolutie van 1917 brengt heel veel onheil over de mensheid en de afloop van de Eerste Wereldoorlog maakt de machtsovername van Adolf Hitler mogelijk, wat leidt tot de Tweede Wereldoorlog. 

Die oorlog wordt het dodelijkste conflict in de geschiedenis van de mensheid. Het gebruik van het atoomwapen, waarvan we de vernietigende kracht zien in Hiroshima en Nagasaki, doet de paus en zijn opvolgers én heel wat theologen, bisschoppen en gelovigen inzien dat de mensheid zo’n gevaarlijke wapens heeft ontwikkeld dat een gewapend conflict uit de hand kan lopen of de wereld zelfs kan vernietigen. In 1963 vaardigt Johannes XXIII Pacem in Terris uit, een heel belangrijk document waarin nagedacht wordt over een theologie van de vrede die uitgaat van mensenrechten, multilateralisme, en democratie.

Bij alle pausen van en na het Tweede Vaticaans Concilie vind je het idee terug dat oorlog altijd een kwaad is en dat we er alles aan zouden moeten doen om het voorgoed uit te roeien. “Nooit meer oorlog”, zegt Paulus VI tijdens de vergadering van de Verenigde Naties in 1965. Johannes Paulus II verzet zich tegen verschillende oorlogen zoals in Afghanistan (2001) en Irak (2003). Het vredesdenken vindt een contrapunt bij paus Franciscus die herhaaldelijk zegt dat hij nooit over rechtvaardige oorlog wil spreken, en dat het enige dat rechtvaardig is de vrede is. 
 

Het beest van de oorlog
De vraag of oorlog gerechtvaardigd kan zijn, wordt op scherp gesteld door de technologische mogelijkheden van vandaag. Paus Leo XIV geeft ons in zijn encycliek Magnifica Humanitas stof tot nadenken met zijn krachtige pleidooi om AI te ontwapenen. De menselijke verantwoordelijkheid die weg dreigt te vallen bij het gebruik van AI in de oorlogsvoering, de snelheid en automatisering waartoe dit leidt, werpen prangende ethische vragen op. 

Heel mooi vind ik hoe de paus in deze encycliek ook het hedendaagse realisme aankaart dat stelt dat we niet anders kunnen dan ons te bewapenen, terwijl we in werkelijkheid nood hebben aan een realisme dat de vrede verdedigt. Het geld dat op dit moment massaal naar bewapening gaat, kan logischerwijze niet naar iets anders gaan: niet naar ontwikkelingssamenwerking, sociale rechtvaardigheid, ecologische maatregelen. Dat maakt al vele slachtoffers. Bovendien zullen de wapens die men ontwikkelt meestal vroeg of laat gebruikt worden. 

Ik deel ook het idee van paus Leo dat er vandaag een generatie aan de macht is die het gevaar van oorlog onderschat. Oorlog is als een beest dat in een kooi zit. Eens je het loslaat, is het heel moeilijk om het er terug in te krijgen. Dat zie je vandaag bij de oorlog in Oekraïne: niemand krijgt die gestopt. 

We zouden naar mijn mening meer moeten inzetten op diplomatie. Europa mag en moet Oekraïne zeker militair steunen, want Rusland pleegt een zware inbreuk op de soevereiniteit van de staat. Tegelijkertijd zouden we toch een vorm van gesprek met Rusland gaande moeten houden. Maar er wordt alleen gefocust op sancties, op het verketteren van Rusland. 

Ik denk dat we als christenen de opdracht hebben om met nog meer overtuiging, creativiteit en middelen alternatieven te zoeken voor oorlogsvoering. En om dus samen met anderen een rechtvaardiger wereldorde te creëren. Paus Leo heeft in dat verband een sterk citaat van Augustinus in zijn encycliek opgenomen: “Wens je vrede te bereiken? Werk dan aan rechtvaardigheid!” (Magnifica Humanitas, 190)

Liesbeth Rogge