135 jaar geleden publiceerde paus Leo XIII encycliek ‘Rerum Novarum’. Waarom was die zo belangrijk?

Op 15 mei 1891 publiceerde Leo XIII (1878–1903) zijn encycliek Rerum Novarum (Over nieuwe dingen), waarmee hij de fundamenten legde van de katholieke sociale leer. Het document biedt een coherent raamwerk voor de verhouding tussen arbeid, eigendom, staat en samenleving, en blijft een referentie voor eerlijk loon, menselijke waardigheid en solidariteit.

Vanaf het midden van de 19de eeuw onderging Europa een razendsnelle industrialisatie. Er werden grote bedrijven opgericht, in de metaal- en textielindustrie, arbeiders klopten lange werkdagen tegen lage lonen en met gebrekkige sociale bescherming. Het socialisme dat opriep tot revolutie en klassenstrijd speelde hierop in en won snel terrein. 

Leo XIII  wilde in zijn encycliek een christelijk mensbeeld koppelen aan sociale hervormingen.

De oplossing van de sociale problematiek moest volgens hem gezocht worden in de maatschappelijke verantwoordelijkheid en het vrije  initiatief van de werkgevers (patroons), de arbeiders en hun organisaties, maar ook in de zorg van de staat voor het algemeen welzijn. In dat verband erkende de Kerk uitdrukkelijk het recht op (katholieke) arbeidersorganisatie. Minstens zo belangrijk was dat Leo XIII het uitgangspunt van het rechtvaardig arbeidsloon of gezinsloon formuleerde en het recht van de arbeiders op een bezit.

In België – toen het meest geïndustrialiseerde land op het Europese continent – hadden katholieke politici en activisten al vanaf de jaren 1880 mee de basis gelegd voor de katholieke sociale leer, waarvan de contouren in 1893 officieel verankerd werden in Rerum Novarum.

De principes van de sociale leer kunnen worden samengevat als:

1. Recht op een menswaardig loon, voldoende om een gezin fatsoenlijk te onderhouden en deel te laten nemen aan het maatschappelijk leven
2. Recht op vereniging en solidariteit
3. Privébezit is een natuurlijk recht dat initiatief en verantwoordelijkheid stimuleert, maar dient steeds het algemeen welzijn
4. Beperking van de arbeidsduur
5. Rol van de staat als beschermer van de zwakken
6. Subsidiariteitsprincipe: hogere autoriteiten mogen niet ingrijpen wanneer lagere adequater kunnen vervullen

Uit de beweging ontstond een waaier aan initiatieven en organisaties. Die encycliek zette heel veel in beweging. Samen met anderen heeft de christelijke arbeidersbeweging vanaf dan de sociale welvaartstaat vorm gegeven. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. Historicus Christian de Borchgrave toonde aan hoe tussen de twee wereldoorlogen vele Vlaamse geestelijken de boodschap van Rerum Novarum lang negeerden.

Alle pausen hebben sindsdien hun eigen sociale encycliek geschreven, die de boodschap van 1891 wilde actualiseren: 

• Quadragesimo Anno(40 jaar later, Pius XI, 1931)
• Pacem in Terris (Vrede op aarde, Johannes XXIII, 1963)
• Sollicitudo Rei Socialis (Over de sociale zorg,Johannes Paulus II, 1987) en
• Centesimus Annus(Het honderdste jaar, Johannes Paulus II, 1991). 

Lees ook

De krachtlijnen van de groene encycliek ‘Laudato si’

Lees het volledige artikel

In 2015 bracht paus Franciscus zijn 'groene' encycliek Laudato Si' uit. Hij stelt hierin de band tussen ecologische duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid op scherp en voedt het klimaatdebat met een indringend ethisch appèl. Fratelli Tutti (2020) stelt broederschap en sociale vriendschap voor als de aangewezen wegen om een ​​betere, rechtvaardigere en vreedzamere wereld te bouwen, met de inzet van iedereen: mensen en instellingen.

In zijn eerste formele toespraak tot de kardinalen verklaarde paus Leo XIV de keuze voor de naam paus Leo als een verwijzing naar Leo XIII, die de blijvende inzet van de Kerk voor menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid weerspiegelt. ‘Paus Leo XIII heeft met de historische encycliek Rerum Novarum de sociale kwestie aangekaart in de context van de eerste grote industriële revolutie’, zei de huidige paus. ‘Vandaag biedt de Kerk iedereen haar schat aan sociale leer aan als reactie op een nieuwe industriële revolutie en de ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie.’ 

Leo XIV zal daarover, wellicht nog deze maand, een encycliek publiceren.