5 topstukken uit de tentoonstelling ‘Missie à la carte’

Missionarissen begeven zich vaak als eerste Europeaan in ongerepte gebieden. Ze zoeken contact met de bevolking en verplaatsen zich daarvoor geregeld. Zo ontstaat nieuwe kennis over het gebied. Gedreven door pure interesse en in de mate dat ze een vorming hadden genoten, wagen velen zich aan het opmeten en in kaart brengen van hun werkterrein.

Vernieuwend archiefonderzoek naar de productie van kaarten door missionarissen levert prachtig materiaal op: 55 handschriftelijke en gedrukte kaarten uit alle continenten. Lees het verhaal achter deze 5 topstukken uit de tentoonstelling Missie à la carte (tot 15 december in het Mercatormuseum in Sint-Niklaas).

#1 Wereldkaart, Franciscus Haraeus

De tentoonstelling opent met een Vlaams topstuk: een wereldkaart van de theoloog Franciscus Haraeus (1555-1631) in de vorm van een globebekleding. Haraeus is de eerste die op een globe een thematisch element aanbrengt: de aanwezigheid van verschillende godsdiensten. Hij wil vooral duidelijk maken hoever het christendom over de wereld aan het begin van de 17de  eeuw al voet aan de grond heeft gekregen. De woonplaatsen van christenen worden weergegeven met een kruis, van islamieten met een halve maan op stok en van heidenen met een werpspies. De globe is opgedragen aan God. In de titelcartouche verwijst Haraeus naar het voorbeeld van Gerard Mercator, die hij de Ptolemaeus van onze eeuw noemt.

De prent is opgenomen in de lijst van het roerend cultureel erfgoed van de Vlaamse Gemeenschap (de topstukkenlijst). 

#2 Mongolië, Jozef Rutten

Het vroegste zendings- en verkondigingwerk van Scheut in Mongolië wordt bemoeilijkt door de gigantische omvang van het territorium. De Limburgse scheutist Jozef Rutten (1874-1950) wordt rond de eeuwwisseling als de geknipte man aangezien om verkenningen en opmetingen te doen van de grenzen van het vicariaat van Centraal-Mongolië.

De grotere afstanden en obstakels maken de meetresultaten volgens een methode van driehoeksmeting, waarbij Rutten zelf het terrein afwandelt en volgende meetpunten uitzet op één rechte lijn langs zijn wandelroute, weinig betrouwbaar. Hij kijkt reikhalzend uit naar een theodoliet die de uitbouw van een grootschalig project van kartering mogelijk moet maken, maar het gebruik van het meetinstrument wordt hem niet toegestaan. De kaart gunt een onverwachte inkijk op de twist die daarover met de generaal-overste bij Scheut ontstaat.

#3 Congostroom en bijrivieren, Grenfell

In 1878 zendt de baptische missie George Grenfell (1849-1906) en Thomas Comber uit om in Boven-Congo de mogelijkheid te onderzoeken van nieuwe missieposten langs de Congorivier. De stroom vloeit door het hart van het continent. Die biedt een unieke toegang tot bevolkingsgroepen in het binnenland. Op basis van Grenfells hydrografische inzichten lanceert de Belgische koloniale geograaf Alphonse-Jules Wauters (1845-1916) de hypothese dat de rivier Ubangi niets anders kan zijn dan de verderzetting van de Uele, op zijn beurt een zijrivier van de Congo. Grenfell voer al de zijstromen af aan boord van het stoombootje Peace.

A map of the Congo River between Leopoldville and Stanley Falls, from running surveys in the steamers ‘Peace’ and ‘Goodwill’, George Grenfell BMS, 1884-1889, gedrukt bij de Royal Geographical Society, London, 1902. Uit de verzameling Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, Tervuren, HO.1956.91.1-1

#4 Hubei (China), Natalis Gubbels

In 1891 krijgt het missiegebied van de Belgische minderbroeders in China erkenning als een apostolisch vicariaat onder de naam van Zuidwest-Hubei (Yichang). De kaart geeft de geografische ligging weer van het vicariaat in het zuidwestelijk gedeelte van de provincie Hubei. De grote kleurenintensiteit van de kaart is een streling voor het oog. Centraal staat de samenhang van de missie met het franciscaanse hoofdkwartier en de bisdomzetel te Yichang, strategisch gelegen langs de langste rivier in China, de Yangtze (of de blauwe rivier).

De maker van de kaart, Natalis Gubbels (1874-1950), is een van de founding fathers van de Belgische franciscaanse missie in China. Voor deze kaart verzamelde hij eerst een 50-tal astronomische referentiecoördinaten. Vervolgens interpoleerde hij op basis hiervan zelf nieuwe coördinaten met een methode die hij topographie par cheminement noemt: de weg afwandelen, uitgerust met een kompas. Voor het meten van hoogten op basis van indicaties van luchtdruk gebruikt Gubbels ook een barometer.

#5 Lolo (Congo), anoniem

Reeds in 1898 vertrekken norbertijnen van Tongerlo naar het stroomgebied van de Uele en de Itimbiri in de uiterste noordoostelijke hoek van Congo-Vrijstaat. Buta, een plaats aan de oevers van de Rubi, groeit uit tot hun belangrijkste missiecentrum.

Deze kaart van norbertijnse hand geeft het territorium van de apostolische prefectuur van Lolo weer. Dat de kaart op linnen is gekleefd en de verschillende missiestations met hun verbindingswegen zijn aangeduid, kan wijzen op het gebruik door een reispater.

[Bijschrift foto: Préfecture Apostolique de Lolo, anoniem, geen datum. © Erfgoedhuis van de norbertijnenabdij, Tongerlo.]

Babbelbox voor 'Tante Nonneke'

Bij de tentoonstelling hoort een gedetailleerde catalogus met kleurenreproductie van alle kaarten. Bezoekers kunnen in een babbelbox hun persoonlijke verhaal kwijt over nonkel pater en tante nonneke. Rond je bezoek af in de dr. Livingstone Lounge met een abdijbier van Steenbrugge (knipoog naar de missie van benedictijnen in Zuid-Afrika). Drie monumentale kunstwerken van Tom Liekens brengen je in de juiste sfeer.

Mercatormuseum, Zamanstraat 49D, Sint-Niklaas