Annelies Verlinden en Sofi Van Ussel: ‘Leiderschap, dat is samen navigeren door onzekere tijden’

De een wil wat bewegen op justitie, de ander geeft jongerenpastoraal in Vlaanderen een nieuw elan. Beiden staan hoopvol in het leven, ook al kloppen ze soms bij elkaar aan om op adem te komen. Niet alleen beginnen beide hun achternamen met een -v, hun engagement wordt gekleurd door drie v’s: vertrouwen, verbinding, verwondering. Otheo ontmoette Annelies Verlinden en Sofi Van Ussel in de tuin van hun vroegere school, het Vita-et-Pax-college in Schoten.

Jullie geven beiden leiding in een werkveld vol uitdagingen. Het is niet de makkelijkste weg. Vanwaar die keuze?

Annelies: ‘Ik ben blij dat ik mag bijdragen aan een groter verhaal. In mijn opvoeding, op deze school en bij de jeugdbeweging kreeg ik mee dat je niet op de wereld bent alleen voor jezelf. In de les Latijn leerde ik ook dat ‘minister’ zoveel betekent als ‘dienaar’ zijn: je dient het bredere belang. Politiek gaat niet, of zou niet mogen gaan, over de persoon van de politicus, maar wel over wat je samen kan verwezenlijken. Het doet me denken aan een uitspraak van Stef Bos, die stelde dat we allen als blaadjes zijn aan een grote boom. Het gaat niet over de individuen, over elk blaadje, maar over dat grotere geheel, over hoe we samen een boom kunnen zijn.’

Sofi: ‘Net als Annelies kreeg ik het geloof met de paplepel mee. Net als zij neem ik mijn rol, binnen jongerenpastoraal dan, op vanuit een dienstbaarheid aan de wereld, die dat vandaag heel hard nodig heeft. Het gaat om de volgende generaties. Als je ziet welke uitdagingen er op vlak van gemeenschapsvorming op ons afkomen in een hypergeïndividualiseerde samenleving, is het alle hens aan dek om bruggen te bouwen waar we kunnen.’

Kerk en politiek blijven nog steeds een mannenbastion, ondanks de pogingen om daar verandering in te brengen. Hoe staan jullie daar jullie ‘mannetje’?

Annelies: ‘Macht wordt vandaag vaak geassocieerd met een mannelijke invulling van het begrip. Voorbeelden uit het verre buitenland van een autoritaire leiderschapsstijl versterken het idee dat dat de manier is waarop je macht moet vormgeven om mee te tellen, terwijl het in mijn ogen eerder gaat om authentiek of empathisch leiderschap. Net daarom zijn rolmodellen belangrijk. Als meisjes vandaag naar onze regering kijken, moeten ze zich daarin herkennen. Daarom heb je een diverse samenstelling nodig in een regering, in een organisatie, in een bedrijf, in elke leidinggevende groep … En dan heb ik het niet alleen over gender, maar ook over de vele andere vormen van diversiteit die in onze samenleving aan bod komen. Het gaat niet zozeer om wie op de foto van een regering staat, wel over de inhoud: als we in deze regering thema’s behandelen – en er staan een aantal ethische thema’s op de agenda de komende jaren – doen we dat dan op een inclusieve manier?’

Sofi: ‘Ook in kerkelijke context is dat essentieel. Het gaat dan ook niet zozeer over het vrouwelijke leiderschap an sich, maar over het feit dat je als samenleving of instituut – politiek, media, kerk … – jezelf pas ernstig kunt nemen op het moment dat je zoveel mogelijk gezichtspunten in je besluitvorming hebt meegenomen. Tegelijk moeten we er ons voor hoeden om inclusie te verengen tot een man-vrouwtegenstelling, want dan trappen we zelf in de val van polarisering en voeden we de manosfeer, een online netwerk van mannelijke influencers die voornamelijk een traditionele autoritaire stijl prediken, wat tot radicalisering kan leiden.’

Annelies: ‘In tijden van onzekerheid zoals vandaag klampen mensen zich vast aan vertrouwde sterke boodschappen, die uit lijken te gaan van autoritair leiderschap. Het in kwetsbaarheid op weg gaan met mensen die een ander perspectief hanteren, biedt immers veel minder houvast, terwijl ik dat juist zie als een rijkdom en een noodzaak om de toekomst tegemoet te treden. Als ieder aan zijn eigen patronen en zekerheden vasthoudt, zullen we nooit de kracht en het vertrouwen vinden die nodig zijn om te bouwen wat nodig is in een onzekere toekomst.’

Sofi: ‘Daar zit ook de uitdaging voor leiders, want je bent maar leider in relatie, in interactie met medewerkers, met een bevolking, met een samenleving. Leiderschap gaat net om het samen navigeren door onzekere tijden. Een leider hoeft ook niet alle antwoorden te hebben. Dat is net een voedingsbodem voor machtsmisbruik, institutioneel misbruik, ook seksueel misbruik, zoals we in de Kerk gekend hebben. Als leiders moeten we samen op weg en verbinden om zo weer een gedeeld narratief te creëren waarin we samen kunnen zoeken naar oplossingen voor bijvoorbeeld de betekenisgeving van jongeren, waarin zowel de mentale kwetsbaarheid van jongeren aan bod komt als de radicalisering. De focus is daarbij steeds dezelfde: hoe open je perspectief en hoe creëer je hoop naar de toekomst?’

Jullie steken niet onder stoelen of banken dat jullie gelovig in het leven staan. Kregen jullie het geloof van thuis uit mee? Of kozen jullie daarin bewust zelf een weg?

Annelies: ‘Ik kreeg het met mijn opvoeding mee. Mijn ouders waren actief in de parochie, ik ging hier naar een katholieke school en jeugdbeweging … Zoals voor elke jongere werd het ook voor mij een zoektocht naar de plaats van dat geloof in mijn leven op het moment dat ik mijn eigen keuzes begon te maken. Eerlijk gezegd komt dat in golven. Ook al is geloof op sommige momenten prominenter aanwezig in mijn leven dan op andere, het is en blijft echt wel een moreel kompas. God is Liefde, geloof ik, en dat helpt ons om elkaar over de verschillende godsdiensten heen te vinden. Het biedt hoop en perspectief in moeilijke tijden. Als de zee rustig is, hoort het erbij op de achtergrond. De woelige wateren van de voorbije vijf jaar hebben me doen beseffen hoezeer dat kompas een houvast is als je echt met diepe vragen worstelt: Waar moet ik naartoe? Welke is in deze onzekerheid mijn leidraad om te navigeren?’

Sofi: ‘Mijn innerlijke weg en mijn engagement zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De uitdagingen die ik tegenkom, zetten me aan om op zoek te gaan naar mijn eigen bron en verdiepen mijn persoonlijke geloofsweg. Fundamenteel daarin is dat ik dat geloof nooit als een keurslijf ervaren heb, maar steeds als een vrijheid, als een ruimte om te mogen twijfelen, om vragen te mogen stellen, daarin omringd met heel veel liefde om vandaaruit te mogen en kunnen groeien. Dat willen we met Kamino mogelijk maken voor jongeren vandaag.’

Kan de Kerk, met paus Leo XIV aan het stuur, een verbindende rol spelen in een wereld die sterk geïndividualiseerd en gepolariseerd is?

Annelies: ‘We leven in een geatomiseerde samenleving, stelt Khalid Benhaddou, imam in Gent en directeur van CIRRA, een expertise- en onderzoekscentrum rond levensbeschouwing en diversiteit in Vlaanderen. Die analyse raakt me diep. Temeer daar die atomisering steeds erger wordt, omdat technologie ons toelaat om ons leven te leiden vanachter een computer. We hoeven als het ware ons huis niet meer uit om eten te halen, films of boeken te bestellen …, waardoor elke vorm van echte en hechte ontmoeting verloren gaat, en iedereen als atomen over, naast en tegen elkaar botst. We missen een gedeelde routekaart, zoals paus Franciscus zaliger aangaf, die verschillen overstijgt en mensen verbindt. Met het kompas van God die Liefde is, kun je over godsdiensten heen bouwen aan verbinding. Het is net in die geatomiseerde samenleving, die die gedeelde routekaart kwijt is, dat de Kerk meer dan ooit de rol van die verbondenheid moet opnemen. Dat hoor ik in de eerste preken van de nieuwe paus Leo XIV, met zijn pleidooi voor solidariteit, mildheid, verbondenheid, vooral met zij die het meest kwetsbaar zijn … zodat niemand vergeten wordt. Het is aan de Kerk om haar boodschap van gerechtigheid, solidariteit en vrede, ook in de ontmoeting, uit te dragen, niet om wereldleiders de morele les te spellen, wel omdat het de mensheid ten goede komt.’

Sofi: ‘De Kerk kan en moet zeker een verbindende rol opnemen, alleen moet ze dat niet enkel in woorden doen, maar des te meer in daden. In een samenleving die steeds meer polariseert, is er nood aan plekken waar mensen zonder voorwaarden kunnen thuiskomen. Dat vraagt van de Kerk geen gesloten gebouwen, maar een grotere openheid naar mensen. Paus Franciscus zaliger sprak over een veldhospitaal, voor iedereen. Dat beeld raakt me, omdat het een Kerk tekent die niet boven maar midden in de samenleving, kwetsbaar en luisterend. Vanuit Kamino pleitten we voor het conclaaf in een open brief aan de kardinalen een bruggenbouwer als nieuwe paus. Die rol ziet hij duidelijk ook voor zichzelf. Maar het zou een kapitale fout zijn die verantwoordelijkheid alleen op een leidersfiguur te projecteren. Uitreiken naar de ander is vandaag een opdracht voor alle mensen met een open hart over de grenzen van levensbeschouwingen heen.

CD&V en Kamino dragen de C of de K in de naam, terwijl vele andere verenigingen er afscheid van nemen. Wat betekenen ze nog?

Sofi: ‘De C of de K geven een duidelijke keuze aan. Maar meer dan om die letter gaat het om de vraag of we bereid zijn vanuit die routekaart duidelijke keuzes te maken en daarnaar te handelen. En dat betekent dat we naar jongeren gaan met een verzoenend verhaal, een verhaal van inclusie. Hoe overstijgen we alle ikjes in een relatie tot een gedeeld narratief: dat is wezenlijk. Ik hou nogmaals een vurig pleidooi voor een zingevingscommissariaat. Enerzijds om in de samenleving de ruimte te scheppen voor een interlevensbeschouwelijke dialoog en die gedeelde routekaart te kunnen aanreiken, want vandaag zijn jongeren – en bij uitbreiding alle generaties – meer dan ooit op zoek naar richtingaanwijzers. En anderzijds om duidelijk aan te geven waar geloven kantelt in een radicaliserend discours. Religie is immers geen wapen tegen de ander, maar gaat in wezen over het herverbinden – religare – van onze samenleving. Van daaruit kunnen we de grote maatschappelijke uitdagingen aanpakken: eenzaamheid, polarisering, radicalisering …’

Annelies: ‘De laatste jaren evolueerden we als partij in het verhaal achter de C. En dat moeten we ook duiden naar de samenleving. Voor mij staat de C van CD&V meer dan voor de christelijke zuil van vroeger, voor een gelovige inspiratiebron gebaseerd op diepmenselijke waarden van verbinding, solidariteit, mildheid, duurzaamheid, rentmeesterschap van onze aarde … die zich moeten vertalen in beleidsmatige keuzes. Het mag duidelijk zijn dat je niet per se gelovig hoeft te zijn om je in deze waarden te vinden. Hoeveel mensen herkennen zich vandaag niet (langer) in de Kerk als instituut, maar vinden wel inspiratie in de parabels van de barmhartige Samaritaan of de Emmaüsgangers? Tegelijk beseffen steeds meer mensen dat TikTokfilmpjes of tweets van maximum 140 tekens niet gelukkig maken. Dat ze nood hebben aan iets anders, aan verbinding. Dat biedt opportuniteiten. Ik geloof in een gemeenschap waar niemand aan zijn lot wordt overgelaten, in wat mensen voor elkaar kunnen betekenen, in een samenleving waarin de overheid niet van a tot z bepaalt hoe je je leven moet leiden, maar waarin mensen vanuit hun eigen kracht zelf een gedeelde verantwoordelijkheid kunnen opnemen in vertrouwen.’

Sofi: ‘Geloof wordt vandaag steeds meer teruggedrongen naar de privésfeer. Soms wordt dan geschermd met het neutraliteitsbeginsel. Ik geloof niet in neutraliteit. We moeten er ons voor hoeden dat te verheffen tot een dominante religie. Levensbeschouwingen mogen en kunnen perfect naast elkaar bestaan. Ik zeg steeds, en herhaal het nog eens, dat de wereld niet verdeeld wordt in ongelovigen en gelovigen, maar wel in mensen met een gesloten en een open hart. We hoeven niet ver te zoeken naar personen die in naam van religie een inhumaan beleid voeren. Tegelijk zijn heel veel andersgelovigen met een groot open hart bereid om klimaatuitdagingen, geopolitieke kwesties, vertrouwenscrisis in instellingen … samen aan te pakken. Als Kamino dromen we met jongeren van een radicaal integere Kerk. Ja, er zijn verschrikkelijke fouten gebeurd, tegelijk blijft het evangelie een prachtig narratief waaruit we mogen en kunnen putten.

Hoop is het thema van dit Jubeljaar in de Kerk. Zijn jullie mensen van hoop?

Annelies: ‘Hoop is een essentieel onderdeel van mijn kompas. Ik geef toe dat het soms best wel wat lef vraagt om leiderschap op te nemen, zeker over hachelijke thema’s, en soms doe je dat stap na stap zonder te veel te denken aan hoe hoog de top van de berg is, omdat het anders een onmogelijke klim lijkt. Sofi en ik hebben het er al eerder over gehad: hoop is geen naïeve overtuiging van ‘het komt wel goed’ of ‘even op de tanden bijten’, maar wel een vertrouwen dat je engagement ergens toe kan leiden, ook al zie je niet onmiddellijk het resultaat. Ondanks crisissen, polarisatie, wantrouwen … kies ik ervoor om hoopvol in het leven te blijven staan, en zie ik het ook als een opdracht om door zelf vol te houden anderen hoop te geven. Als ik niet in mijn opdracht geloof, wie dan wel? Dat neemt niet weg dat er fundamentele vragen en grote uitdagingen zijn, maar samen kunnen we het verschil maken. De veerkracht van mensen inspireert mij als leider om die hoop te behouden. Ik las zopas over het kathedraaldenken, wat ik een prachtige gedachte vind: ik draag bij aan iets waarvan ik het einde misschien nooit zal zien. Er is een groter geheel, een groter verhaal, waarin ik alleen maar met de hulp van mijn gezond verstand en mijn kompas zaadjes kan planten, om die kathedraal morgen mogelijk te maken. Dat neemt niet weg dat er fundamentele vragen en grote uitdagingen zijn, maar samen kunnen we het verschil maken. De veerkracht van mensen inspireert mij als leider om die hoop te behouden.Onlangs las ik over het kathedraaldenken, wat ik een prachtige gedachte vind: ik draag bij aan iets waarvan ik het einde misschien nooit zal zien. Er is een groter geheel, een groter verhaal, waarin ik enkel met de hulp van mijn gezond verstand en mijn kompas zaadjes kan planten, om die kathedraal morgen mogelijk te maken.’

Sofi: ‘Hoop is een morele keuze, waar je elke dag opnieuw voor moet gaan. Koppig, en tegen beter weten in, opstaan en geloven dat het beter kan, net omdat jongeren, maar ook anderen, blijven aankloppen. Het gaat over een fundamenteel vertrouwen, dat het desondanks alles goed met je komt. Het is een goddelijk geschenk. Tegelijkertijd kan hoop Hoop kan maar ontstaan doordat ja als mens in staat bent om je te blijven laten raken door het onrecht in de wereld. Paus Franciscus zaliger nodigde ons uit om in dit Jubeljaar op zoek te gaan naar vindplekken van hoop, plekken waar mensen het meest kwetsbaar zijn en waar velen zich onzichtbaar engageren en medemenselijkheid voorleven als bron van hoop in onze samenleving.’

Annelies: ‘Behalve voor verbinding en vertrouwen staat de V van Verlinden (en met een knipoog naar Sofi), ook van Van Ussel, voor verwondering. Verwondering, die je aantreft op die vindplekken van hoop. Vanuit die verwondering kan je het verschil maken. Daarvan ben ik vast overtuigd. Denk aan de gevangenissen, die sommigen afschilderen als een liefst terechte vergeetput van onze samenleving, maar waar medewerkers ondanks de vaak onmenselijke situatie prachtige dingen verwezenlijken. Mensen die yogales geven aan vrouwelijke gedetineerden, aalmoezeniers die met gedetineerden op pad gaan om hen spiritueel te laten thuiskomen. Uit die verwondering haal ik mijn kracht en mijn hoop.

Annelies Verlinden en Sofi Van Ussel treden in gesprek op de Kosmoi-lezing ‘Schreeuw om Vrede!’ in de kathedraal van Antwerpen, op 4 juni 2025 om 20 uur. Info op www.dekathedraal.be.