Birgittinessen van Dendermonde herleven in historische roman

In Dendermonde was er van 1466 tot 1784 een klooster van birgittinessen – ‘Maria Troon’ genaamd – dicht bij de Brusselsepoort, waar nu een woonzorgcentrum van de Broeders van Liefde ligt. De birgittinessen met hun typische ‘birgittijnse kroon’ (een zwarte sluier met een kruis van witte banden over het hoofd, op de knooppunten voorzien van rode stippen die de vijf wonden van Christus voorstellen), werden gesticht door de veertiende-eeuwse Birgitta van Zweden, van wie de kerk op 23 juli de feestdag viert. Deze mystica legde grote nadruk op de deelname van de kloosterlingen aan het lijden van Christus.

De birgittinessen leefden - en leven bijvoorbeeld in het Nederlands-Limburgse Weert nog altijd - in een strenge clausuur en vullen hun tijd met gebed en studie.

De heilige Birgitta zou in haar visioenen van de Heer zelf de opdracht hebben gekregen dubbelkloosters op te starten.

Zo’n dubbelkloosters stonden weliswaar onder leiding van een abdis. De zusters kregen de mannelijke ‘birgittijnen’ trouwens nauwelijks te zien, want mannen- en vrouwenverblijven waren strikt gescheiden. Zelfs vanuit het bovenschip van de kerk waar ze kwamen bidden, hadden de zusters geen oogcontact hadden met de mannen beneden.

Verdachtmakingen

Toch bleek het samenleven van mannelijke en vrouwelijke kloosterlingen soms problematisch en het gaf aanleiding tot verdachtmakingen door de protestanten. Het contrareformatorische Concilie van Trente maakte er daarom medio zestiende eeuw een einde aan: het bepaalde dat er geen nieuwe dubbelkloosters meer mochten worden opgestart of voortgezet.

De grote 17de-eeuwse Gentse bisschop Antoon Triest was een uitgesproken voorstander van deze conciliebesluiten.

Meteen is de eerste conflictlijn blootgelegd van Gekroonde hoofden, de prachtige historische vertelling van Jan Pauwels, een germanist verbonden aan de Koninklijke Bibliotheek die al jaren als woordvoerder van de CD&V-excellenties Etienne Schouppe, Servais Verherstraeten en nu Joke Schauvliege in de Wetstraat actief is.

Invloedrijke Gentse bisschop

Zijn boek – intussen al aan een tweede druk toe - verhaalt hoe monseigneur Antoon Triest (1577-1657), eerst bisschop van Brugge en naderhand bijna vier decennia lang invloedrijk bisschop in Gent, er slechts met moeite in slaagde het ‘mannelijk element’ uit de kloostergemeenschap van Dendermonde te weren. De laatste paters en een deel van zustergemeenschap in Maria Troon lieten de bisschop van Gent echter niet zomaar doen.

Het dubbelklooster was immers inderdaad een plek waar promiscuïteit hoogtij vierde.

De tweede conflictlijn in Pauwels boek is ingewikkelder: Antoon Triest was een persoonlijk vriend van de Leuvense theoloog Cornelius Janssen, drie jaar lang bisschop van Ieper, maar vooral de auteur van een postuum werk over de genadeleer bij Augustinus, dat de basis werd van het jansenisme.

Jansenisme

Dat jansenisme strookte niet of nauwelijks met de nadruk op het persoonlijke christelijke leven van het concilie van Trente en de jezuïeten waren er dan ook meteen in geslaagd het boek van Jansenius te laten verbieden. De twist werd echter algauw niet langer louter theologisch: het ging vooral over een machtsstrijd tussen prelaten zoals Triest die hun bisdom zelf wilden besturen en een strekking in Rome die de bewegingsvrijheid van lokale kerken (en lokale heersers) aan banden wou leggen.

Twee verhaallijnen en een schat aan bronnenmateriaal, meer had Pauwels niet nodig om ‘van het begin tot het einde een waargebeurd verhaal’ te vertellen.

De auteur heeft archivalia geraadpleegd, processtukken onderzocht en pamfletten gelezen; de jubileumpublicatie voor de tiende abdis van Maria Troon uit 1653 behoort zelfs tot zijn eigen verzameling. Jammer dat de uitgever akkoord ging met de rangschikking van de hoofdstukken in omgekeerde chronologische volgorde. Dat heeft immers niet zoveel meerwaarde; je beleeft meer plezier als je dit boek van achter naar voren leest.

Aanrader als vakantielectuur

Jan Pauwels heeft een uiterst vlotte pen en slaagt erin de wereld van de zeventiende eeuw kerkelijke en stedelijke upperclass terug tot leven te brengen. De lezer waant zich bijwijlen zelf in broeierige herbergen, hij bezoekt rijkelijk versierde kerken en luistert vrijpostige birgittinessen af. Dit is prachtige vakantielectuur!

Jan Pauwels, Gekroonde hoofden. Van het einde tot het begin een waargebeurd verhaal, Davidsfonds, 383 pagina’s, 22,50 euro.